Süd vəzi xərçənginin qarşısını almağa və riskini azaltmağa kömək edən 10 üsul

Süd vəzi xərçəngi riskinizi azaltmaq və ümumi sağlamlığınızı yaxşılaşdırmaq üçün yollar axtarırsınızsa, elmi araşdırmalarla dəstəklənən risk azaldıcı üsulları nəzərdən keçirin.

Şəxsin həyat boyu süd vəzi xərçənginə tutulma riskinə təsir edən bəzi amillər tamamilə nəzarətimizdən kənardadır. Bunlara:

· genetika;

· ailə anamnezi;

· irq və etnik mənsubiyyət;

· süd vəzi toxumasının sıxlığı;

· qadın olaraq doğulmaq

daxildir.

Lakin dəyişdirilə bilən bəzi amillər də süd vəzi xərçəngi riskində mühüm rol oynaya bilər.

Bilik gücdür.
Ən son xəbərlər, elmi məlumatlar və sağlamlıq resursları ilə məlumatlı qalmaq xəstəlik risklərini daha yaxşı idarə etməyə kömək edə bilər.

Süd vəzi xərçəngi riskini azaltmaq mümkündürmü?

2017-ci ildə Amerika Xərçəng Cəmiyyətinin (American Cancer Society – ACS) apardığı araşdırmaya görə, ABŞ-da bütün xərçəng diaqnozlarının təxminən 42%-i, xərçəngdən ölümlərin isə 45%-i idarə edilə bilən risk faktorları ilə əlaqəlidir.

Xüsusilə süd vəzi xərçəngi ilə bağlı ACS hesab edir ki, menopauzadan sonrakı dövrdə yaranan süd vəzi xərçəngi hallarının təxminən 30%-i dəyişdirilə bilən risk faktorları ilə bağlıdır.

Digər tədqiqatlar göstərir ki, insanların risk azaldıcı davranışları və sağlam həyat tərzi dəyişikliklərini nə vaxt tətbiq etməsindən asılı olaraq, süd vəzi xərçəngi hallarının 50–70%-ə qədəri potensial olaraq qarşısı alına bilən ola bilər.

Bununla belə, qeyd etmək vacibdir ki, süd vəzi xərçənginin qarşısını tam zəmanət verən:

· xüsusi “xərçəng əleyhinə pəhriz”;

· xüsusi idman proqramı;

· “möcüzəvi xərçəngə qarşı qida”;

· digər tək bir qoruyucu vasitə

mövcud deyil.

Sağlam qidalanan, ideal çəkini qoruyan, ana olduqdan sonra körpəsini əmizdirən və sağlam həyat tərzi keçirən insanlar belə bəzən nəzarət edə bilmədikləri səbəblərə görə süd vəzi xərçənginə tutula bilərlər.

Alimlər süd vəzi xərçənginin səbəblərini daha yaxşı anlamaq və xəstəliyin qarşısını almaq üçün araşdırmaları davam etdirirlər. Hazırda riskin qiymətləndirilməsi üçün daha ağıllı skrininq üsulları və yeni peyvənd strategiyaları üzərində iş aparılır.

Gündəlik seçimlərlə süd vəzi xərçəngi riskini azaltmağın 10 yolu

Aşağıdakı addımlar yalnız süd vəzi xərçəngi riskini deyil, həmçinin ürək xəstəlikləri və diabet kimi digər ciddi xəstəliklərin riskini də azaltmağa kömək edə bilər.

1. Sağlam çəki saxlamağa çalışın

Bədən çəkisi ilə süd vəzi xərçəngi arasındakı əlaqə mürəkkəbdir və alimlər bu əlaqəni hələ də araşdırırlar.

Milli Xərçəng İnstitutunun məlumatına görə, menopauzadan sonra artıq çəki və piylənmə qadınlarda süd vəzi xərçəngi riskini artırır və diaqnoz qoyulduqdan sonra xəstəliyin gedişinə mənfi təsir göstərə bilər.

Amerika Xərçəng Cəmiyyətinin məlumatları göstərir ki, menopauzadan sonra qadınlarda hormon reseptoru pozitiv (HR+) süd vəzi xərçənginin artması piylənmə hallarının çoxalması ilə əlaqəli ola bilər.

Tədqiqatlar göstərir ki:

· xroniki piylənmə aqressiv süd vəzi xərçəngi növlərindən biri olan bazal tip xərçəngin böyüməsini sürətləndirə bilər;

· uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə artıq çəki yığılması menopauzadan sonra süd vəzi xərçəngi riskini artıra bilər.

Yaxşı xəbər isə budur ki, araşdırmalar göstərir:

· çəki azaltmaq;

· sağlam qidalanmaq;

· artıq çəki yığılmasının qarşısını almaq

xərçəng riskini azalda bilər.

2020-ci ildə aparılan bir araşdırmaya əsasən, 50 yaşdan yuxarı qadınlarda 4,5 kq və daha çox çəki itirmək gələcək süd vəzi xərçəngi riskini 25–30% azalda bilər.

2. Qırmızı və emal olunmuş ət qəbulunu məhdudlaşdırın

Araşdırmalar göstərir ki, yüksək miqdarda:

· qırmızı ət (mal əti, donuz əti, quzu əti);

· heyvani yağlar;

· emal olunmuş ətlər (kolbasa, bekon, hisə verilmiş məhsullar)

qəbul etmək süd vəzi və digər xərçəng növlərinin riskinin artması ilə əlaqəli ola bilər.

Daha çox bitki mənşəli protein mənbələrinə üstünlük verin:

· paxlalılar;

· mərcimək;

· qoz-fındıq;

· quinoa.

Ət qəbulunu isə balanslı şəkildə saxlayın.

3. Daha çox meyvə, tərəvəz və tam taxıl qəbul edin

Meyvə və tərəvəzdən az istifadə etmək süd vəzi xərçəngi riskinin artması ilə əlaqələndirilir.

Xüsusilə estrogen reseptoru mənfi (ER-) süd vəzi xərçəngi ilə əlaqə müşahidə edilmişdir.

Sağlam qidalanma tövsiyələrinə görə gündəlik:

· 2 stəkan meyvə;

· 2,5 stəkan tərəvəz

qəbul etmək məsləhətdir.

Xüsusilə faydalı tərəvəzlər:

· ispanaq;

· kələm;

· brokoli;

· gül kələmi;

· yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər.

Tərəvəz, meyvə və tam taxıllar:

· liflə zəngindir;

· antioksidant təsir göstərir;

· süd vəzi xərçəngi riskinin azalmasına kömək edə bilər.

4. Alkoqol qəbulunu azaldın

Bir çox insan alkoqolun xərçəng riskini artırdığını bilmir.

Araşdırmalara görə, xərçəng diaqnozlarının təxminən 6%-i və xərçəng ölümlərinin 4%-i alkoqol istifadəsi ilə əlaqəli ola bilər.

Hətta orta səviyyədə alkoqol qəbulu belə süd vəzi xərçəngi riskini artıra bilər.

Gündə:

· qadınlarda 1 içki;

· kişilərdə 2 içki

səviyyəsində qəbul belə risklə əlaqələndirilir.

Riski azaltmaq üçün alkoqolu məhdudlaşdırmaq və ya tam dayandırmaq tövsiyə olunur.

5. Siqareti dayandırın

Bir çox araşdırma siqaret çəkmə ilə süd vəzi və digər xərçəng növlərinin riskinin artması arasında əlaqə göstərmişdir.

Xüsusilə:

· hazırda siqaret çəkən;

· əvvəllər siqaret çəkmiş;

· ailəsində süd vəzi xərçəngi olan

qadınlarda risk daha yüksək ola bilər.

Siqareti tərgitmək sağlamlıq üçün ən vacib addımlardan biridir.

6. Müntəzəm fiziki aktiv olun

İdman süd vəzi xərçənginin qarşısının alınmasında mühüm rol oynaya bilər.

Fiziki aktivlik:

· sağlam çəkini qorumağa;

· süd vəzi xərçəngi diaqnozundan sonra nəticələri yaxşılaşdırmağa;

· xəstəliyin təkrarlanma riskini azaltmağa

kömək edə bilər.

Gündə ən azı 30 dəqiqə fiziki aktivlik tövsiyə olunur.

Faydalı fəaliyyətlər:

· yürüş;

· qaçış;

· üzgüçülük;

· bağçılıq;

· evdə məşqlər;

· tennis.

7. Mümkündürsə, körpənizi əmizdirin

Araşdırmalar göstərir ki, ana südü ilə qidalandırma süd vəzi xərçəngi riskini azalda bilər.

Bunun səbəbi qadının həyat boyu menstruasiya dövrlərinin sayının azalması ilə əlaqəli ola bilər.

8. Hormon istifadəsini həkiminizlə müzakirə edin

Bəzi hormonal vasitələr:

· hormonal kontraseptivlər;

· doğuşa nəzarət həbləri;

· menopauza zamanı hormon terapiyası

süd vəzi xərçəngi riskini artıra bilər.

Lakin bu risk hər kəs üçün eyni deyil.

Hormon istifadəsi ilə bağlı qərar verilərkən:

· ailə tarixçəsi;

· həyat tərzi;

· hormonların istifadə müddəti;

· şəxsi risk faktorları

nəzərə alınmalıdır.

9. Ailə tarixçənizi bilin

Bir çox insan süd vəzi xərçəngi ailə tarixçəsini yalnız ana tərəfi ilə əlaqələndirir.

Lakin ata tərəfi də vacibdir.

BRCA1 və BRCA2 kimi gen dəyişiklikləri həm qadınlarda, həm də kişilərdə risk yarada bilər.

Ailənizdə:

· süd vəzi xərçəngi;

· yumurtalıq xərçəngi;

· digər xərçəng növləri

olub-olmadığını bilmək həkimlə düzgün risk qiymətləndirilməsi aparmağa kömək edir.

10. Yüksək risk qrupundasınızsa əlavə qorunma yollarını araşdırın

Əgər sizdə:

· BRCA1;

· BRCA2;

· PALB2

kimi gen mutasiyaları varsa və ya süd vəzi xərçəngi riskiniz yüksəkdirsə, əlavə qoruyucu tədbirlər mümkün ola bilər.

Bunlara daxildir:

· dərman müalicəsi;

· cərrahi müdaxilələr;

· daha tez-tez tibbi nəzarət.

Bu seçimlər mütləq həkimlə müzakirə edilməlidir.

Süd vəzi xərçənginin diaqnostikası və müalicəsi

Süd vəzi xərçənginin diaqnostikası

Süd vəzi xərçənginin diaqnostikası adətən həkim müayinəsi və simptomların müzakirəsi ilə başlayır. Görüntüləmə müayinələri süd vəzi toxumasında normal olmayan dəyişiklikləri aşkar etmək üçün istifadə olunur. Xərçəngin olub-olmadığını dəqiq təsdiqləmək üçün süd vəzisindən toxuma nümunəsi götürülərək laboratoriyada yoxlanılır.

Süd vəzi müayinəsi

Klinik süd vəzi müayinəsi zamanı tibb işçisi süd vəzilərini qeyri-adi dəyişikliklərin olub-olmaması baxımından yoxlayır. Buraya dəridə və ya məmə ucunda yaranan dəyişikliklər daxildir.

Daha sonra həkim əllə süd vəzilərini yoxlayaraq hər hansı bir kütlə və ya bərkimə olub-olmadığını qiymətləndirir. Həmçinin körpücük sümüklərinin ətrafı və qoltuqaltı nahiyələr limfa düyünlərində böyümə olub-olmaması üçün müayinə edilir.

Mammoqrafiya

Mammoqrafiya süd vəzi toxumasının rentgen müayinəsidir. Bu üsul süd vəzi xərçənginin skrininqi (erkən aşkarlanması) üçün geniş istifadə olunur.

Əgər skrininq mammoqrafiyası şübhəli bir dəyişiklik göstərərsə, həmin nahiyəni daha ətraflı qiymətləndirmək üçün əlavə mammoqrafiya aparıla bilər. Bu müayinə diaqnostik mammoqrafiya adlanır və adətən hər iki süd vəzisinin daha detallı görüntülənməsi üçün istifadə edilir.

Süd vəzi ultrasəs müayinəsi

Ultrasəs müayinəsi bədənin daxili strukturlarının görüntüsünü yaratmaq üçün səs dalğalarından istifadə edir.

Süd vəzi ultrasəsi həkimlərə süd vəzisində olan kütlə haqqında əlavə məlumat verir. Məsələn, ultrasəs vasitəsilə həmin kütlənin:

· bərk toxumadan ibarət şiş,

· yoxsa maye ilə dolu kist

olduğu müəyyən edilə bilər.

Bu məlumat əsasında həkim hansı əlavə müayinələrin lazım olduğunu müəyyən edir.

Süd vəzi MRT müayinəsi

MRT (maqnit-rezonans tomoqrafiya) bədənin daxili görüntülərini yaratmaq üçün maqnit sahəsi və radio dalğalarından istifadə edir.

Süd vəzi MRT-si daha detallı görüntülər əldə etməyə imkan verir. Bu üsul bəzən:

· təsirlənmiş süd vəzisində əlavə xərçəng ocaqlarını araşdırmaq,

· digər süd vəzisində xərçəng olub-olmadığını yoxlamaq

üçün istifadə olunur.

MRT-dən əvvəl adətən damar yolu ilə xüsusi kontrast maddə vurulur. Bu maddə toxumaların görüntülərdə daha aydın görünməsinə kömək edir.

Süd vəzi toxumasından nümunənin götürülməsi (biopsiya)

Biopsiya laborator müayinəsi üçün toxuma nümunəsinin götürülməsi prosedurudur.

Nümunə almaq üçün həkim nazik iynəni dəri vasitəsilə süd vəzi toxumasına daxil edir. İynənin düzgün yerə çatması rentgen, ultrasəs və ya digər görüntüləmə üsullarının köməyi ilə həyata keçirilir.

İynə düzgün nahiyəyə çatdıqdan sonra süd vəzi toxumasından nümunə götürülür.

Bəzi hallarda nümunə götürülən yerə kiçik metal işarə (marker) yerləşdirilir. Bu marker görüntüləmə müayinələrində görünür və gələcəkdə həmin nahiyənin izlənməsinə kömək edir.

Hüceyrələrin laboratoriyada yoxlanılması

Biopsiya zamanı alınan toxuma nümunəsi laboratoriyaya göndərilir.

Laborator analizlər aşağıdakı məlumatları müəyyən edə bilər:

· hüceyrələrin xərçəng olub-olmaması;

· xərçəngin tipi;

· xərçəng hüceyrələrinin böyümə sürəti.

Xüsusi testlər xərçəng hüceyrələrinin xüsusiyyətlərini də araşdırır. Məsələn:

· estrogen reseptorlarının (ER),

· progesteron reseptorlarının (PR),

· HER2 zülalının

olub-olmaması yoxlanılır.

Bu nəticələr əsasında həkimlər xəstəyə uyğun müalicə planı hazırlayırlar.

Süd vəzi xərçənginin mərhələsinin müəyyən edilməsi (staging)

Süd vəzi xərçəngi diaqnozu qoyulduqdan sonra xəstəliyin nə qədər yayıldığını müəyyən etmək üçün əlavə müayinələr aparılır. Bu proses xərçəngin mərhələləndirilməsi adlanır.

Xərçəngin mərhələsi həkimlərə xəstəliyin gedişi və müalicə nəticələri haqqında məlumat verir.

Bəzi hallarda xərçəngin tam mərhələsi yalnız əməliyyatdan sonra müəyyən edilir.

Mərhələləndirmə üçün istifadə olunan müayinələr:

· qan analizləri (ümumi qan analizi, böyrək və qaraciyər funksiyalarını göstərən testlər);

· sümük skanı;

· KT (kompüter tomoqrafiyası);

· MRT;

· PET müayinəsi.

Bütün xəstələrə bu müayinələrin hamısı lazım olmur. Həkimlər xəstənin vəziyyətinə uyğun olaraq lazımi müayinələri seçirlər.

Süd vəzi xərçənginin mərhələləri

Süd vəzi xərçənginin mərhələləri 0-dan 4-ə qədər dəyişir.

· Daha aşağı mərhələ xəstəliyin daha erkən olduğunu və müalicə ilə sağalma ehtimalının daha yüksək olduğunu göstərir.

· Daha yüksək mərhələ xərçəngin daha çox yayıldığını göstərir.

Mərhələ 0:
Xərçəng süd vəzi axarlarının daxilində yerləşir və hələ ətraf toxumalara yayılmayıb.

Mərhələ 4:
Xərçəng süd vəzisindən kənara çıxaraq digər orqanlara, məsələn:

· sümüklərə,

· ağciyərlərə,

· qaraciyərə,

· beyinə

yayılıb.

Süd vəzi xərçənginin müalicəsi

Süd vəzi xərçənginin müalicəsi çox vaxt xərçəng toxumasının cərrahi yolla çıxarılması ilə başlayır.

Əksər xəstələr əməliyyatdan sonra əlavə müalicələr alırlar:

· şüa terapiyası;

· kimyaterapiya;

· hormon terapiyası;

· hədəflənmiş müalicə;

· immunoterapiya.

Bəzi xəstələrdə isə əməliyyatdan əvvəl kimyaterapiya və ya hormon terapiyası tətbiq edilə bilər. Bu müalicələr şişi kiçiltməyə və əməliyyatın daha effektiv olmasına kömək edir.

Müalicə planı aşağıdakılardan asılıdır:

· xərçəngin mərhələsi;

· böyümə sürəti;

· hormon reseptorlarının vəziyyəti;

· xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyəti;

· xəstənin şəxsi seçimləri.

Süd vəzi xərçəngi əməliyyatları

Süd vəzi xərçəngi əməliyyatı adətən iki əsas məqsədə xidmət edir:

1. Xərçəng toxumasının çıxarılması;

2. Yaxın limfa düyünlərinin yoxlanılması və lazım olduqda çıxarılması.

Lumpektomiya

Lumpektomiya zamanı yalnız xərçəngli toxuma və onun ətrafındakı az miqdarda sağlam toxuma çıxarılır.

Süd vəzisinin qalan hissəsi saxlanılır.

Bu əməliyyata:

· süd vəzisini qoruyucu əməliyyat,

· geniş lokal çıxarılma

da deyilir.

Lumpektomiyadan sonra çox xəstəyə şüa terapiyası tətbiq olunur.

Mastektomiya

Mastektomiya süd vəzisinin bütün toxumasının çıxarılması əməliyyatıdır.

Ən çox tətbiq edilən növü total mastektomiyadır. Bu zaman:

· süd vəzisi,

· süd axarları,

· piy toxuması,

· məmə ucu və areola

çıxarıla bilər.

Mastektomiya aşağıdakı hallarda lazım ola bilər:

· şiş böyük olduqda;

· süd vəzisində bir neçə xərçəng ocağı olduqda;

· xəstə şüa terapiyası ala bilmədikdə.

Bəzi yeni əməliyyat üsullarında:

· dəri qoruyucu mastektomiya;

· məmə ucu qoruyucu mastektomiya

tətbiq edilə bilər.

Limfa düyünlərinin çıxarılması

Sentinel limfa düyünü biopsiyası

Süd vəzi xərçəngi yayıldıqda ilk olaraq yaxın limfa düyünlərinə keçə bilər.

Bu üsulda yalnız ilk təsirlənə biləcək limfa düyünləri çıxarılır və yoxlanılır.

Əgər həmin düyünlərdə xərçəng tapılmazsa, digər limfa düyünlərinin çıxarılmasına ehtiyac olmaya bilər.

Qoltuqaltı limfa düyünlərinin disseksiyası

Bu əməliyyat zamanı qoltuqaltından çox sayda limfa düyünü çıxarılır.

Adətən xərçəngin limfa düyünlərinə yayıldığı təsdiqləndikdə tətbiq edilir.

Şüa terapiyası

Şüa terapiyası xərçəng hüceyrələrini məhv etmək üçün yüksək enerjili şüalardan istifadə edir.

Süd vəzi xərçəngində ən çox xarici şüa terapiyası istifadə olunur.

Əməliyyatdan sonra tətbiq edilərək:

· qalan xərçəng hüceyrələrini məhv edir;

· xəstəliyin yenidən yaranma riskini azaldır.

Yan təsirlər:

· yorğunluq;

· dəridə günəş yanığına bənzər qızartı;

· süd vəzisində şişkinlik və sərtləşmə.

Kimyaterapiya

Kimyaterapiya xərçəng hüceyrələrini məhv edən güclü dərmanlarla aparılan müalicədir.

Dərmanlar:

· venadaxili,

· bəzi hallarda tablet şəklində

verilə bilər.

Kimyaterapiya:

· əməliyyatdan sonra qalan hüceyrələri məhv etmək;

· xərçəngin təkrarlanma riskini azaltmaq;

· əməliyyatdan əvvəl şişi kiçiltmək

üçün istifadə edilir.

Yan təsirlər:

· saç tökülməsi;

· ürəkbulanma;

· qusma;

· yorğunluq;

· infeksiyalara həssaslığın artması.

Hormon terapiyası

Hormon terapiyası estrogen və progesterona həssas olan süd vəzi xərçənglərində istifadə olunur.

Bu müalicə hormonların xərçəng hüceyrələrinin böyüməsinə təsirini bloklayır.

İstifadə olunan üsullar:

· estrogen reseptorlarını bloklayan dərmanlar;

· estrogen istehsalını azaldan preparatlar;

· yumurtalıqların hormon istehsalının dayandırılması.

Yan təsirlər:

· isti basmalar;

· gecə tərləməsi;

· vaginal quruluq;

· sümük əriməsi riski;

· qan laxtalanması problemləri.

Hədəflənmiş terapiya

Hədəflənmiş müalicə yalnız xərçəng hüceyrələrində olan xüsusi molekulları hədəfləyir.

Ən çox istifadə edilən hədəf HER2 zülalıdır.

HER2-müsbət süd vəzi xərçəngində bu müalicələr xərçəng hüceyrələrinin böyüməsini dayandırmağa kömək edir.

İmmunoterapiya

İmmunoterapiya immun sisteminin xərçəng hüceyrələrini tanıyıb məhv etməsinə kömək edən müalicədir.

Əsasən:

· üçlü mənfi süd vəzi xərçəngində (triple-negative breast cancer)

istifadə edilə bilər.

Palliativ yardım

Palliativ yardım ciddi xəstəlik zamanı həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa yönəlmiş tibbi dəstəkdir.

Bu yardım:

· ağrının azaldılması;

· simptomların idarə olunması;

· emosional və sosial dəstək

üçün göstərilir.

Palliativ yardım digər xərçəng müalicələri ilə birlikdə tətbiq oluna bilər və xəstənin daha rahat yaşamasına kömək edir.

Süd vəzi xərçənginin mərhələləri və onların xüsusiyyətləri

Süd vəzi xərçəngi diaqnozu qoyulduqdan sonra həkimlər ilk növbədə xəstəliyin hansı mərhələdə olduğunu müəyyən edirlər. Xərçəngin mərhələsi (stage) şişin nə qədər irəlilədiyini, limfa düyünlərinə yayılıb-yayılmadığını və digər orqanlara metastaz verib-vermədiyini göstərir.

Mərhələnin düzgün təyin edilməsi müalicə planının hazırlanması, proqnozun qiymətləndirilməsi və xəstənin gələcək izlənməsi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Süd vəzi xərçəngi 0, I, II, III və IV mərhələlərə bölünür.

Xərçəngin mərhələsi necə müəyyən edilir?

Mərhələləndirmə zamanı həkimlər TNM sistemindən istifadə edirlər.

Bu sistem üç əsas göstəriciyə əsaslanır:

· T (Tumor) – şişin ölçüsü və süd vəzi daxilində yayılma dərəcəsi;

· N (Node) – qoltuqaltı və ya digər limfa düyünlərinin zədələnməsi;

· M (Metastasis) – xərçəngin uzaq orqanlara yayılıb-yayılmaması.

Mərhələ aşağıdakı müayinələrin nəticələrinə əsasən müəyyən edilir:

· mammoqrafiya;

· süd vəzi ultrasəs müayinəsi;

· MRT və ya KT;

· PET-KT (lazım olduqda);

· biopsiya və patoloji müayinə.

Patoloji hesabatında əlavə olaraq aşağıdakı göstəricilər də qiymətləndirilə bilər:

· Şişin dərəcəsi (Grade) – xərçəng hüceyrələrinin nə qədər aqressiv olması;

· Estrogen (ER) və progesteron (PR) reseptorlarının vəziyyəti;

· HER2 statusu.

Bu göstəricilər şişin davranışını və hansı müalicəyə daha yaxşı cavab verəcəyini proqnozlaşdırmağa kömək edir.

Mərhələ 0 (Stage 0)

Bu, süd vəzi xərçənginin ən erkən mərhələsidir və qeyri-invaziv (preinvaziv) xərçəng hesab olunur.

Bu mərhələdə xərçəng hüceyrələri yalnız:

· süd axacaqlarında (DCIS – Duktal karsinoma in situ),

· və ya süd vəzisinin lobullarında (LCIS – Lobulyar karsinoma in situ)

yerləşir.

Onlar ətraf toxumalara və digər orqanlara yayılmamış olur.

Xüsusiyyətləri

· Şiş invaziv deyil.

· Metastaz vermir.

· Erkən müalicə ilə sağalma ehtimalı çox yüksəkdir.

Mərhələ I (Stage I)

Bu mərhələdə xərçəng artıq invazivdir, lakin hələ erkən mərhələ hesab olunur.

Xüsusiyyətləri

· Şişin ölçüsü 2 sm-dən kiçikdir.

· Limfa düyünlərinə yayılma yoxdur və ya minimaldır.

· Uzaq metastaz müşahidə edilmir.

Nümunə

15 mm ölçülü şiş aşkarlanıb və qoltuqaltı limfa düyünlərində xərçəng hüceyrələri yoxdur.

Bu mərhələdə müalicənin uğur faizi çox yüksəkdir.

Mərhələ II (Stage II)

Mərhələ II iki alt qrupa bölünür: IIA və IIB.

Bu mərhələdə şiş daha böyük ola bilər və ya yaxın limfa düyünlərinə yayılmış ola bilər.

Mərhələ IIA

Aşağıdakı hallardan biri müşahidə olunur:

· Süd vəzisində şiş görünmür, lakin qoltuqaltında 1–3 limfa düyünündə xərçəng hüceyrələri aşkarlanır.

· Şiş 2 sm-dən kiçikdir, lakin 1–3 limfa düyününə yayılıb.

· Şiş 2–5 sm ölçüsündədir və limfa düyünlərinə yayılmayıb.

Mərhələ IIB

Bu mərhələdə:

· Şiş 2–5 sm ölçüsündə olur və 1–3 limfa düyününə yayılır;
və ya

· Şiş 5 sm-dən böyükdür, lakin limfa düyünlərinə yayılma yoxdur.

Nümunə

· 15 mm ölçülü şiş və bir limfa düyünündə metastaz – IIA

· 25 mm ölçülü şiş və bir limfa düyünündə metastaz – IIB

Mərhələ III (Stage III)

Bu mərhələ yerli irəliləmiş süd vəzi xərçəngi adlanır.

Xərçəng hələ uzaq orqanlara yayılmayıb, lakin süd vəzisində və ya limfa düyünlərində geniş yayılmışdır.

Mərhələ III üç alt qrupa bölünür:

· IIIA

· IIIB

· IIIC

Mərhələ IIIA

Bu mərhələdə:

· 4–9 limfa düyünündə metastaz olur;
və ya

· Şiş 5 sm-dən böyükdür və limfa düyünlərinə yayılıb.

Mərhələ IIIB

Bu mərhələdə xərçəng:

· döş qəfəsi divarına;

· süd vəzi dərisinə

yayılmış olur.

Eyni zamanda limfa düyünləri də zədələnə bilər.

Mərhələ IIIC

Ən irəliləmiş lokal mərhələ hesab olunur.

Bu zaman:

· 10 və daha çox limfa düyünü zədələnir;

· və ya körpücük sümüyünün üstündə və altında yerləşən limfa düyünlərinə yayılma müşahidə olunur.

Nümunə

· 6 sm ölçülü şiş;

· qoltuqaltında 5 limfa düyünündə metastaz;

· süd vəzi dərisinə yayılma.

Mərhələ IV (Stage IV)

Bu mərhələ metastatik süd vəzi xərçəngi adlanır.

Bu zaman xərçəng süd vəzisindən kənara çıxaraq digər orqanlara yayılmış olur.

Ən çox metastaz verdiyi orqanlar:

· sümüklər;

· ağciyərlər;

· qaraciyər;

· beyin.

Bu mərhələdə süd vəzisindəki şiş istənilən ölçüdə ola bilər və limfa düyünləri zədələnə də bilər, zədələnməyə də bilər.

Mərhələ IV-ün xüsusiyyətləri

· Xəstəlik xroniki xarakter daşıyır.

· Tam sağalma hazırda mümkün olmasa da, müasir müalicə üsulları ilə xəstəliyi uzun müddət nəzarətdə saxlamaq mümkündür.

· Bir çox xəstə müalicə sayəsində uzun illər aktiv həyat tərzi sürə bilir.

Xərçəngin mərhələsi müalicəyə necə təsir edir?

Mərhələ müalicə taktikasının seçilməsində əsas meyarlardan biridir.

Mərhələdən asılı olaraq aşağıdakı üsullar tətbiq oluna bilər:

· cərrahi əməliyyat;

· radioterapiya;

· kimyaterapiya;

· hormonal terapiya;

· hədəfli (targeted) terapiya;

· immunoterapiya.

Erkən mərhələlərdə əsas məqsəd xəstəliyin tam sağaldılmasıdır. İrəliləmiş və metastatik mərhələlərdə isə məqsəd xəstəliyin inkişafını ləngitmək, simptomları azaltmaq və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaqdır.

Süd vəzi xərçənginin mərhələləndirilməsi xəstəliyin nə qədər yayıldığını müəyyən etməyə imkan verir və müalicə planının əsasını təşkil edir. 0 və I mərhələlər erkən mərhələ hesab olunur və yüksək sağalma göstəricilərinə malikdir. II və III mərhələlərdə xəstəlik daha geniş yayılmış olsa da, müasir müalicə üsulları ilə uğurlu nəticələr əldə etmək mümkündür. IV mərhələdə isə xərçəng uzaq orqanlara metastaz verir, lakin müasir onkoloji yanaşmalar sayəsində xəstəliyi uzun müddət nəzarətdə saxlamaq və pasiyentin həyat keyfiyyətini qorumaq mümkündür.

Süd vəzisində düyün: Nədir, hansı səbəblərdən yaranır və nə zaman narahat olmalısınız?

Süd vəzisində düyün qadınların həkimə müraciət etməsinə səbəb olan ən çox rast gəlinən şikayətlərdən biridir. Lakin süd vəzisində hiss olunan hər düyün xərçəng demək deyil. Statistik məlumatlara görə, 10 süd vəzi düyünündən təxminən 8-i xoşxassəli (benign) olur.

Buna baxmayaraq, hər yeni yaranmış və ya dəyişiklik göstərən düyün mütləq həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir. Erkən diaqnoz süd vəzi xərçənginin uğurlu müalicəsində əsas rol oynayır.

Süd vəzi düyünü nədir?

Süd vəzi düyünü süd vəzisində və ya qoltuqaltı nahiyədə hiss edilən lokal şişkinlik və ya toxuma qalınlaşmasıdır. Onun ölçüsü çox kiçikdən böyük ölçülərə qədər dəyişə bilər.

Düyün müxtəlif səbəblərdən yarana bilər:

· maye ilə dolu kistalar;

· fibroz toxuma dəyişiklikləri;

· xoşxassəli şişlər;

· infeksiyalar;

· bədxassəli şişlər (xərçəng).

Süd vəzi düyünü necə hiss olunur?

Süd vəzi düyünlərinin quruluşu müxtəlif ola bilər.

Onlar:

· sərt və ya yumşaq;

· hamar və ya nahamar;

· dairəvi və ya qeyri-müntəzəm formalı;

· hərəkətli və ya sabit;

· ağrılı və ya ağrısız ola bilər.

Bəzi qadınlarda düyün menstrual dövr ərzində böyüyə və ya kiçilə bilər.

Xərçəngə aid süd vəzi düyünü necə olur?

Bədxassəli düyünlərin müəyyən xüsusiyyətləri olur, lakin bu xüsusiyyətlər bütün hallarda eyni deyil.

Şübhə doğuran əlamətlər bunlardır:

· sərt konsistensiyalı düyün;

· ətraf toxumalardan aydın seçilməsi;

· zaman keçdikcə hərəkətliliyinin azalması;

· sürətlə böyüməsi;

· dəriyə və ya döş qəfəsinə yapışması.

Bununla yanaşı aşağıdakı dəyişikliklər də müşahidə oluna bilər:

· dəridə çökəklik və ya büzüşmə;

· süd vəzisinin formasının dəyişməsi;

· məmə ucunun içəri çəkilməsi;

· qanlı və ya şəffaf məmə ifrazatı;

· yalnız bir nahiyədə davamlı ağrı.

Süd vəzi düyününün yaranma səbəbləri

Fibrokistik dəyişikliklər

Bu vəziyyət qadınlarda ən çox rast gəlinən səbəblərdən biridir.

Süd vəzisində kiçik maye kisəcikləri və fibroz toxuma əmələ gəlir. Menstrual dövrə uyğun olaraq ölçüləri dəyişə bilər.

Süd vəzi kistaları

Kistalar süd axacaqlarında maye toplanması nəticəsində yaranır.

Ən çox menopauzaya qədər olan qadınlarda müşahidə edilir.

Onlar:

· hamar səthli olur;

· elastik hiss edilir;

· bəzən ağrı verə bilir.

Fibroadenoma

Fibroadenoma gənc qadınlarda ən çox rast gəlinən xoşxassəli süd vəzi şişidir.

Əsas xüsusiyyətləri:

· dairəvi forma;

· hamar səth;

· asan hərəkət etməsi;

· adətən ağrısız olması.

Fillodes şişi

Fillodes şişi süd vəzisinin birləşdirici toxumasından inkişaf edir.

Əksəriyyəti xoşxassəli olsa da, bəzi hallarda bədxassəli ola bilər.

Bu şişlər sürətlə böyüməyə meyllidir və adətən cərrahi yolla çıxarılır.

Süd vəzi kalsifikasiyaları

Süd vəzi toxumasında kalsium çöküntülərinin yaranması bəzi hallarda düyün kimi hiss oluna bilər.

Onların əksəriyyəti xoşxassəlidir və mammoqrafiya zamanı aşkarlanır.

Süd vəzi infeksiyası

Mastit və digər infeksiyalar zamanı aşağıdakılar müşahidə oluna bilər:

· ağrı;

· qızartı;

· şişkinlik;

· sərtləşmiş toxuma;

· irinli abses.

Bu hallar antibiotik və ya digər müalicə tələb edə bilər.

Süd vəzi xərçəngi

Bəzi hallarda süd vəzi düyününün səbəbi bədxassəli şiş olur.

Məhz buna görə hər yeni yaranan düyün diqqətlə qiymətləndirilməlidir.

Süd vəzisinin təbii quruluşu

Bəzi qadınların süd vəzi toxuması təbii olaraq nahamar və düyünlü olur.

Əgər:

· hər iki süd vəzisində oxşar quruluş varsa;

· uzun müddətdir dəyişiklik yoxdursa,

bu, əksər hallarda normal hesab olunur.

Ancaq yeni yaranmış və ya əvvəlkindən fərqli hiss olunan düyün həkim müayinəsi tələb edir.

Süd vəzi düyünü həmişə xərçəngdirmi?

Xeyr.

Süd vəzi düyünlərinin böyük əksəriyyəti xərçəng deyil.

Bununla belə, yalnız klinik müayinə, görüntüləmə üsulları və lazım olduqda biopsiya dəqiq diaqnoz qoymağa imkan verir.

Həkim müayinəsi zamanı nə baş verir?

Həkim əvvəlcə:

· şikayətlərinizi dinləyir;

· tibbi və ailə anamnezini öyrənir;

· süd vəzilərini və qoltuqaltı limfa düyünlərini müayinə edir.

Sonra ehtiyac olduqda aşağıdakı müayinələr təyin edilir:

· mammoqrafiya;

· süd vəzi ultrasəs müayinəsi;

· MRT;

· biopsiya.

Süd vəzi düyünü öz-özünə keçə bilərmi?

Bəzi düyünlər, xüsusilə hormonal dəyişikliklərlə əlaqəli olanlar, menstrual dövr bitdikdən sonra kiçilə və ya tamamilə yox ola bilər.

Lakin hər hansı düyünün səbəbi mütləq həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir.

Müalicə necə aparılır?

Müalicə səbəbdən asılıdır.

İstifadə olunan üsullar bunlardır:

· müşahidə və müntəzəm nəzarət;

· antibiotik müalicəsi;

· kistanın drenajı;

· biopsiya;

· cərrahi əməliyyat;

· kimyaterapiya;

· radioterapiya;

· hormonal və ya hədəfli terapiya.

Süd vəzi sağlamlığını necə qorumaq olar?

Riski azaltmaq və erkən diaqnozu təmin etmək üçün aşağıdakılar tövsiyə olunur:

· Süd vəzilərində baş verən dəyişiklikləri izləyin.

· Müntəzəm özünümüayinə aparın.

· Yaşınıza və risk qrupunuza uyğun skrininq müayinələrindən keçin.

· Ailə anamnezində dəyişiklik olduqda həkiminizi məlumatlandırın.

· Süd vəzi toxumasının sıxlığı barədə məlumatlı olun.

Nə zaman həkimə müraciət etmək lazımdır?

Aşağıdakı hallarda gecikmədən həkimə müraciət edin:

· yeni yaranmış düyün;

· qoltuqaltında şişkinlik;

· süd vəzisinin ölçü və formasının dəyişməsi;

· məmə ucunun içəri çəkilməsi;

· qanlı və ya şəffaf məmə ifrazatı;

· dəridə qızartı, portağal qabığı görünüşü və ya çökəklik;

· səbəbi bilinməyən davamlı ağrı.

Kişilərdə süd vəzi düyünü

Kişilərdə də süd vəzi nahiyəsində düyün yarana bilər. Bunun ən geniş yayılmış səbəbi ginekomastiya olsa da, nadir hallarda süd vəzi xərçəngi də rast gəlinir. Buna görə kişilərdə yaranan yeni düyünlər də həkim tərəfindən mütləq qiymətləndirilməlidir.

Süd vəzisində düyünlərin əksəriyyəti xoşxassəli olsa da, onların səbəbini yalnız tibbi müayinə müəyyən edə bilər. Düyünün ağrılı və ya ağrısız olması xərçəngi təsdiqləmir və ya istisna etmir. Süd vəzisində və ya qoltuqaltı nahiyədə yeni yaranmış düyün, dəridə dəyişiklik, məmə ifrazatı və ya digər qeyri-adi əlamətlər müşahidə etdikdə vaxt itirmədən həkimə müraciət etmək erkən diaqnostika və uğurlu müalicə üçün böyük əhəmiyyət daşıyır.

Süd vəzi xərçənginin əlamətləri və simptomları

Süd vəzi xərçəngi ən çox süd vəzisində hiss olunan düyünlə əlaqələndirilsə də, xəstəlik hər zaman bu əlamətlə başlamır. Bəzi xəstələrdə heç bir düyün olmadan da süd vəzi xərçəngi inkişaf edə bilər. Buna görə də yalnız düyünə deyil, süd vəzisində baş verən digər dəyişikliklərə də diqqət yetirmək vacibdir.

Qeyd etmək lazımdır ki, süd vəzisində baş verən hər dəyişiklik xərçəng anlamına gəlmir. Bir çox xoşxassəli xəstəliklər də oxşar simptomlara səbəb ola bilər. Dəqiq diaqnoz yalnız həkim müayinəsi və müvafiq görüntüləmə və laborator müayinələr əsasında qoyulur.

Erkən diaqnoz süd vəzi xərçənginin uğurlu müalicəsində ən mühüm amillərdən biridir. Süd vəzisində yeni və ya qeyri-adi dəyişiklik hiss etdikdə gecikmədən həkimə müraciət etmək tövsiyə olunur.

Süd vəzi xərçənginin erkən əlamətləri

Ən çox rast gəlinən ilkin əlamət süd vəzisində ağrısız düyünün yaranmasıdır. Lakin bütün xəstələr bu düyünü hiss etmirlər. Bir çox hallarda şiş yalnız planlı mammoqrafiya zamanı aşkar edilir.

Erkən mərhələdə şiş adətən çox kiçik olur və nə gözlə görünür, nə də əl ilə hiss edilir. Buna görə də müntəzəm mammoqrafik skrininq xəstəliyin erkən aşkarlanmasında mühüm rol oynayır.

Erkən mərhələdə aşağıdakı dəyişikliklər müşahidə oluna bilər:

· süd vəzisində və ya qoltuqaltında düyün;

· süd vəzisinin ölçüsünün və ya formasının dəyişməsi;

· süd vəzi dərisinin qızarması və ya şişməsi;

· dəridə çökəkliklərin və ya büzüşmələrin yaranması;

· məmənin içəri çəkilməsi;

· məmə ətrafında qabıqlanma və ya soyulma;

· ana südü ilə əlaqəsi olmayan məmə ifrazatı, xüsusilə qanlı ifrazat;

· süd vəzisində və ya məmə nahiyəsində ağrı.

İnvaziv süd vəzi xərçənginin simptomları

İnvaziv süd vəzi xərçəngi xərçəng hüceyrələrinin süd axacaqlarından və ya lobullardan ətraf toxumalara yayılması ilə xarakterizə olunur.

Ən çox rast gəlinən simptomlar bunlardır:

· süd vəzisində sərt və hərəkətsiz düyün;

· süd vəzisinin tam və ya qismən şişməsi;

· dəridə portağal qabığını xatırladan görünüş;

· dərinin qalınlaşması və ya qızarması;

· məmə ucunun içəri çəkilməsi;

· məmə və ya süd vəzi dərisinin qalınlaşması;

· qoltuqaltı limfa düyünlərinin böyüməsi.

Qeyri-invaziv süd vəzi xərçəngi

Qeyri-invaziv və ya 0-cı mərhələ süd vəzi xərçəngi adətən heç bir simptom vermir.

Duktal karsinoma in situ (DCIS)

Bu növ süd vəzi xərçəngi əksər hallarda heç bir klinik əlamət yaratmır.

Nadir hallarda:

· kiçik düyün;

· məmə ifrazatı

müşahidə edilə bilər.

Əksər xəstələrdə diaqnoz mammoqrafiya vasitəsilə qoyulur.

Lobulyar karsinoma in situ (LCIS)

LCIS adətən:

· heç bir simptom vermir;

· mammoqrafiyada görünmür.

Bu vəziyyət çox vaxt başqa səbəbdən aparılan biopsiya zamanı təsadüfən aşkar edilir.

İltihablı süd vəzi xərçəngi

İltihablı süd vəzi xərçəngi nadir, lakin çox aqressiv formadır.

Digər növlərdən fərqli olaraq əksər hallarda düyün əmələ gətirmir.

Əsas simptomlar:

· süd vəzisinin sürətlə qızarması;

· şişkinlik;

· istilik hissi;

· qaşınma;

· yanğı hissi;

· süd vəzisinin ağırlaşması;

· portağal qabığı görünüşü;

· məmə ucunun içəri çəkilməsi;

· qoltuqaltı və ya körpücük sümüyü üstündə limfa düyünlərinin böyüməsi.

Bu simptomlar çox qısa müddətdə inkişaf edə bilər və antibiotik müalicəsinə baxmayaraq keçmirsə, təcili onkoloji müayinə tələb olunur.

Metastatik süd vəzi xərçənginin simptomları

Xərçəng digər orqanlara yayıldıqda simptomlar metastazın yerləşdiyi nahiyədən asılı olur.

Sümüklərə yayılma

· sümük ağrıları;

· sınıqlar;

· qanda kalsiumun artması;

· qəbizlik;

· halsızlıq.

Ağciyərlərə yayılma

· nəfəs darlığı;

· uzunmüddətli öskürək;

· sinə ağrısı;

· güclü yorğunluq.

Qaraciyərə yayılma

· ürəkbulanma;

· qarında şişkinlik;

· ayaqlarda ödem;

· dərinin və gözlərin saralması;

· dəri qaşınması.

Beyinə yayılma

· güclü baş ağrıları;

· yaddaş pozğunluğu;

· görmə problemləri;

· nitq pozğunluğu;

· hərəkət çətinliyi;

· qıcolmalar.

Papillyar süd vəzi xərçəngi

Bu nadir xərçəng növü çox vaxt mammoqrafiya zamanı aşkarlanır.

Əlamətləri:

· təxminən 2–3 sm ölçüdə düyün;

· məmədən qanlı ifrazat.

Süd vəzisinin angiosarkoması

Bu, süd vəzisinin çox nadir rast gəlinən bədxassəli şişidir.

Əsas simptomları:

· dəridə göyərməyə bənzər bənövşəyi ləkələr;

· qanaya bilən düyünlər;

· dərinin şişməsi;

· bəzi hallarda süd vəzi düyünü.

Fillodes şişi

Fillodes şişlərinin əksəriyyəti xoşxassəlidir, lakin təxminən 25%-i bədxassəli ola bilər.

Simptomları:

· sürətlə böyüyən düyün;

· dərinin gərilməsi;

· adətən ağrısız olması.

Bu şişlər çox vaxt cərrahi yolla çıxarılır.

Kişilərdə süd vəzi xərçəngi

Süd vəzi xərçəngi kişilərdə nadir rast gəlinsə də, mümkündür.

Əsas simptomlar:

· ağrısız düyün;

· süd vəzisində qalınlaşma;

· məmə ucunun içəri çəkilməsi;

· məmə ətrafında qızartı və ya dəri dəyişiklikləri;

· məmədən ifrazat.

Süd vəzi xərçəngi hər zaman ağrılı düyünlə başlamır. Bəzi xəstələrdə ilk əlamətlər süd vəzisinin formasının dəyişməsi, dəri və ya məmə ucunda dəyişikliklər, qızartı, şişkinlik və ya məmə ifrazatı ola bilər. Həm qadınlar, həm də kişilər süd vəzilərində yaranan hər hansı yeni və ya qeyri-adi dəyişikliyi diqqətdən kənarda qoymamalı və vaxt itirmədən həkimə müraciət etməlidirlər. Erkən diaqnostika xəstəliyin uğurlu müalicəsi və sağqalma göstəricilərinin artırılması üçün əsas şərtlərdən biridir.

Süd vəzi onkologiyası nədir?

Süd vəzi xərçəngi süd vəzisində yaranan anormal hüceyrələrin nəzarətsiz şəkildə çoxalaraq şiş əmələ gətirdiyi onkoloji xəstəlikdir. Vaxtında aşkarlanıb müalicə edilmədikdə, şiş digər orqanlara yayıla və həyati təhlükə yarada bilər.

Süd vəzi xərçəngi hüceyrələri adətən süd axacaqlarında (milk ducts) və ya süd istehsal edən vəziciklərdə (lobullar) yaranır. Xəstəliyin ən erkən mərhələsi "in situ" adlanır və bu mərhələdə xərçəng hüceyrələri hələ ətraf toxumalara yayılmadığından həyat üçün təhlükəli hesab edilmir. Erkən mərhələdə aşkarlanması uğurlu müalicə şansını əhəmiyyətli dərəcədə artırır.

Xərçəng hüceyrələri yaxınlıqdakı süd vəzi toxumasına yayıldıqda (invaziya etdikdə) şiş formalaşır və bu, döşdə düyün və ya qalınlaşma kimi özünü göstərə bilər.

İnvaziv süd vəzi xərçəngi yaxınlıqdakı limfa düyünlərinə və ya digər orqanlara yayıla bilər (metastaz). Metastatik xəstəlik həyati təhlükə yarada və ölümcül ola bilər.

Müalicə xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyətinə, xərçəngin növünə və yayılma dərəcəsinə əsasən müəyyən edilir. Əsas müalicə üsullarına cərrahi əməliyyat, radioterapiya və dərman müalicələri daxildir.

Problemin Miqyası

2024-cü ildə dünyada təxminən 2,4 milyon qadına süd vəzi xərçəngi diaqnozu qoyulmuş, təxminən 694 min nəfər isə bu xəstəlik səbəbindən həyatını itirmişdir.

Süd vəzi xərçəngi yetkinlik dövründən sonra istənilən yaşda olan qadınlarda müşahidə oluna bilər. Lakin yaş artdıqca xəstəliyin inkişaf riski də yüksəlir.

Qlobal statistika göstərir ki, süd vəzi xərçənginin yayılması və ölüm göstəriciləri ölkələrin inkişaf səviyyəsindən asılı olaraq fərqlənir.

• Çox yüksək İnsan İnkişafı İndeksinə (HDI) malik ölkələrdə hər 12 qadından biri həyatının müəyyən dövründə süd vəzi xərçənginə tutulur və hər 71 qadından biri bu xəstəlikdən vəfat edir.
• Aşağı İnsan İnkişafı İndeksinə malik ölkələrdə isə hər 27 qadından biri süd vəzi xərçənginə tutulur, lakin hər 48 qadından biri bu xəstəlik səbəbindən həyatını itirir. Bu fərq erkən diaqnostika və müalicəyə çıxış imkanlarının müxtəlifliyi ilə əlaqədardır.

Kimlər Risk Altındadır?

Süd vəzi xərçəngi üçün ən mühüm risk faktoru qadın cinsidir. Xəstələrin təxminən 99%-ni qadınlar, 0,5–1%-ni isə kişilər təşkil edir.

Riski artıran əsas amillər bunlardır:

• Yaşın artması
• Piylənmə
• Alkoqoldan həddindən artıq istifadə
• Ailədə süd vəzi xərçəngi tarixçəsinin olması
• İonlaşdırıcı şüalanmaya məruz qalma
• Reproduktiv faktorlar (menstruasiyanın erkən başlaması, ilk hamiləliyin gec yaşda baş verməsi və s.)
• Siqaret istifadəsi
• Menopauzadan sonra hormonal müalicə

Araşdırmalar göstərir ki, süd vəzi xərçəngi hallarının təxminən 80%-i yalnız qadın cinsi və 40 yaşdan yuxarı olmaq kimi dəyişdirilə bilməyən risk faktorları olan qadınlarda inkişaf edir.

Ailədə süd vəzi xərçənginin olması riski artırsa da, bu xəstəlik diaqnozu qoyulan qadınların əksəriyyətində ailə anamnezi olmur. Buna görə də ailə tarixçəsinin olmaması aşağı risk demək deyil.

BRCA1, BRCA2 və PALB2 kimi yüksək riskli gen mutasiyalarını daşıyan qadınlarda süd vəzi xərçənginin yaranma ehtimalı əhəmiyyətli dərəcədə yüksəkdir. Bu hallarda həkim tərəfindən riskin azaldılması məqsədilə profilaktik dərman müalicəsi və ya hər iki süd vəzisinin profilaktik cərrahi çıxarılması kimi yanaşmalar tövsiyə oluna bilər.

Süd vəzi xərçəngi risk faktorları: Elmin bildikləri və riski necə azaltmaq olar

Süd vəzi xərçəngi qadınlarda ən çox rast gəlinən onkoloji xəstəliklərdən biridir. ABŞ Milli Xərçəng İnstitutunun (NCI) məlumatına görə, bu gün doğulan qadınların həyatları boyunca süd vəzi xərçənginə tutulma ehtimalı təxminən 13%-dir. Başqa sözlə, hər 100 qadından təxminən 13-də həyatının müəyyən mərhələsində bu xəstəlik inkişaf edə bilər.

Bu göstərici fərdi səviyyədə yüksək görünməsə də, cəmiyyət miqyasında milyonlarla insanı əhatə edir. Məsələn, yalnız 2025-ci ildə ABŞ-da 316 mindən çox yeni süd vəzi xərçəngi diaqnozu və 42 mindən çox ölüm halının qeydə alınacağı proqnozlaşdırılır.

Bununla belə, hər bir insanın risk səviyyəsi fərqlidir. Yaş, genetik xüsusiyyətlər, həyat tərzi və ətraf mühit faktorları birlikdə xəstəliyin yaranma ehtimalına təsir göstərir.

Genetik faktorlar və ailə anamnezi

Süd vəzi xərçəngi hallarının təxminən 5–10%-i irsi xarakter daşıyır. Ən çox rast gəlinən irsi səbəblər BRCA1 və BRCA2 genlərindəki mutasiyalardır.

Bu genlər normal şəraitdə DNT-də yaranan zədələri bərpa edərək hüceyrələri xərçəngdən qorumağa kömək edir. Lakin mutasiya olduqda onların qoruyucu funksiyası zəifləyir və xərçəng riski əhəmiyyətli dərəcədə artır.

BRCA1 və ya BRCA2 mutasiyası olan qadınlarda həyat boyu süd vəzi xərçəngi inkişaf etmə ehtimalı 60%-ə qədər yüksələ bilər.

Bundan əlavə, PALB2, CDH1 və digər genlərdəki dəyişikliklər də müəyyən hallarda riski artırır.

Genetik testlərin əhəmiyyəti

Müasir tibbdə genetik testlər yüksək risk qrupuna daxil olan insanları erkən müəyyən etməyə imkan verir.

Bu testlər aşağıdakı hallarda xüsusilə tövsiyə oluna bilər:

· ailədə bir neçə nəfərdə süd vəzi və ya yumurtalıq xərçənginin olması;

· gənc yaşda süd vəzi xərçəngi diaqnozu;

· ikitərəfli süd vəzi xərçəngi;

· kişidə süd vəzi xərçəngi;

· BRCA mutasiyası məlum olan ailə üzvlərinin olması.

Risk yüksək aşkar edilərsə, həkim daha erkən skrininq, MRT müayinələri, profilaktik dərman müalicəsi və ya bəzi hallarda profilaktik cərrahiyyə tövsiyə edə bilər.

Döş toxumasının sıxlığı

Sıx süd vəzi toxumasına malik qadınlarda süd vəzi xərçəngi riski daha yüksək ola bilər.

Sıx toxuma yalnız riski artırmır, eyni zamanda mammoqrafiyada şişlərin aşkarlanmasını da çətinləşdirə bilər.

Belə hallarda mammoqrafiyaya əlavə olaraq ultrasəs və ya MRT müayinəsi tövsiyə edilə bilər.

Yaş və hormonal faktorlar

Yaş artdıqca süd vəzi xərçəngi riski də artır.

Bundan başqa aşağıdakı hormonal faktorlar da riski yüksəldə bilər:

· menstruasiyanın erkən başlaması;

· menopauzanın gec baş verməsi;

· ilk hamiləliyin gec yaşda olması;

· heç doğuş etməmək;

· menopauzadan sonra uzunmüddətli hormonal əvəzedici terapiya.

Bu faktorların ortaq xüsusiyyəti estrogen hormonunun təsir müddətini artırmasıdır.

Alkoqol istifadəsi

Araşdırmalar göstərir ki, hətta gündə bir porsiya alkoqol qəbul etmək belə süd vəzi xərçəngi riskini artırır.

Alkoqol estrogen səviyyəsini yüksəldə və DNT zədələnməsinə səbəb ola bilər. Risk qəbul edilən alkoqolun miqdarı artdıqca yüksəlir.

Fiziki aktivlik

Müntəzəm fiziki aktivlik süd vəzi xərçəngi riskini azaldan ən mühüm həyat tərzi faktorlarından biridir.

Araşdırmalar göstərir ki, aktiv həyat tərzi keçirən qadınlarda süd vəzi xərçəngi riski oturaq həyat tərzi keçirən qadınlarla müqayisədə təxminən 20% aşağıdır.

Həftədə ən azı:

· 150–300 dəqiqə orta intensivlikdə,

· və ya 75–150 dəqiqə yüksək intensivlikdə fiziki aktivlik tövsiyə edilir.

Sağlam qidalanma

Meyvə və tərəvəzlə zəngin qidalanma süd vəzi xərçəngi riskini azaltmağa kömək edə bilər.

Tədqiqatlar göstərir ki:

· meyvə və tərəvəzlərin bol qəbulu ümumi riski azalda bilər;

· xüsusilə menopauzadan sonrakı qadınlarda qoruyucu təsiri daha çox müşahidə olunur.

Tam taxıllar, paxlalılar, balıq və sağlam yağlarla zəngin Aralıq dənizi tipli qidalanma ən faydalı pəhrizlərdən biri hesab edilir.

Artıq çəki və piylənmə

Menopauzadan sonra artıq çəki mühüm risk faktorlarından biridir.

Piy toxuması estrogen istehsal etdiyi üçün artıq çəki estrogen səviyyəsini yüksəldir və hormon reseptor müsbət süd vəzi xərçəngi riskini artırır.

Normal bədən çəkisinin qorunması profilaktikanın vacib hissəsidir.

Siqaret və hava çirklənməsi

Siqaret çəkmək müxtəlif xərçəng növləri kimi süd vəzi xərçəngi riskini də artıra bilər.

Bundan əlavə, uzunmüddətli hava çirklənməsi, xüsusilə azot dioksidi və incə toz hissəciklərinə məruz qalma bəzi qadınlarda süd vəzi xərçəngi riskinin artması ilə əlaqələndirilmişdir.

Erkən aşkarlanmanın əhəmiyyəti

Risk faktorlarını tam aradan qaldırmaq mümkün olmasa da, erkən diaqnoz ölüm riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.

Mammoqrafiya skrininqlərində iştirak edən qadınlarda xəstəlik daha erkən mərhələdə aşkarlanır və müalicənin uğur şansı xeyli yüksəlir.

Araşdırmalar göstərir ki, ilk mammoqrafiya müayinəsini buraxan qadınlarda süd vəzi xərçəngindən ölüm riski müntəzəm skrininq olunan qadınlarla müqayisədə daha yüksəkdir.

Riski azaltmaq üçün tövsiyələr

Süd vəzi xərçənginin qarşısını tam almaq mümkün olmasa da, aşağıdakı tədbirlər riski azaltmağa kömək edə bilər:

· Sağlam bədən çəkisini qorumaq;

· Müntəzəm fiziki aktiv olmaq;

· Meyvə və tərəvəzlə zəngin balanslı qidalanmaq;

· Alkoqol qəbulunu məhdudlaşdırmaq və ya ondan imtina etmək;

· Siqaret çəkməmək;

· Tövsiyə olunan yaşdan etibarən mammoqrafiya skrininqlərini vaxtında etdirmək;

· Ailədə süd vəzi və ya yumurtalıq xərçəngi halları olduqda genetik məsləhət və testdən keçmək;

· Süd vəzisində hər hansı dəyişiklik hiss edildikdə gecikmədən həkimə müraciət etmək.

Süd vəzi xərçəngi bir çox müxtəlif faktorun təsiri nəticəsində inkişaf edə bilər. Genetik meyllilik, yaş və hormonal dəyişikliklər kimi bəzi risk faktorlarını dəyişmək mümkün olmasa da, sağlam həyat tərzi seçimi, müntəzəm skrininq və erkən diaqnostika xəstəliyin vaxtında aşkar edilməsinə və uğurlu müalicəsinə mühüm töhfə verir. Müasir tibbdə genetik testlər və fərdiləşdirilmiş risk qiymətləndirilməsi yüksək riskli şəxslərin erkən müəyyən olunmasına imkan yaradır və bunun sayəsində profilaktika və müalicə strategiyaları daha effektiv şəkildə planlaşdırıla bilir.