Süd vəzi xərçənginin aşkarlanmasında rəqəmsal görüntüləmə üsulunun rolu
Süd vəzi görüntüləmə müayinələri süd vəzi toxumasının vəziyyətini qiymətləndirmək, müxtəlif dəyişiklikləri aşkar etmək və xüsusilə süd vəzi xərçənginin erkən mərhələdə müəyyənləşdirilməsinə kömək etmək üçün istifadə olunan mühüm diaqnostik üsullardır.
Süd vəzi xəstəliklərinin aşkarlanmasında müxtəlif görüntüləmə metodlarından istifadə edilir. Bunlara ultrasəs müayinəsi (USM), maqnit-rezonans tomoqrafiya (MRT), mammoqrafiya və digər rentgen əsaslı görüntüləmə üsulları daxildir.
Rentgen əsaslı süd vəzi görüntüləməsi aşağı dozalı rentgen şüalarından istifadə etməklə süd vəzi toxumasının ətraflı təsvirini əldə etməyə imkan verir. Müasir dövrdə rəqəmsal mammoqrafiya geniş istifadə olunan görüntüləmə üsullarından biridir.
Rəqəmsal və ənənəvi görüntüləmə üsullarının fərqləri
Süd vəzi mammoqrafiyasında istifadə olunan texnologiyalar əsasən iki qrupa bölünür:
- film əsaslı ənənəvi mammoqrafiya;
- rəqəmsal mammoqrafiya (Full-Field Digital Mammography – FFDM).
Rəqəmsal mammoqrafiya zamanı xüsusi detektorlar rentgen şüalarını elektrik siqnallarına çevirir və nəticədə yüksək keyfiyyətli rəqəmsal görüntü əldə edilir.
Rəqəmsal görüntüləmənin əsas üstünlüklərinə aşağıdakılar daxildir:
- görüntünün yüksək keyfiyyətlə əldə edilməsi;
- görüntülərin kompüter vasitəsilə emal edilə bilməsi;
- şübhəli sahələrin böyüdülərək daha ətraflı qiymətləndirilməsi;
- görüntünün kontrast və digər xüsusiyyətlərinin optimallaşdırılması;
- görüntülərin elektron şəkildə saxlanılması və müqayisə edilə bilməsi;
- müasir diaqnostik texnologiyalarla inteqrasiya imkanları.
Şüalanma dozası isə konkret cihazdan, görüntüləmə protokolundan və pasiyentin xüsusiyyətlərindən asılıdır. Buna görə rəqəmsal mammoqrafiyanın hər bir halda avtomatik olaraq daha az şüalanma yaratdığını demək düzgün deyil.
Süd vəzi görüntüləmə prosedurlarının növləri
Məqsədindən asılı olaraq süd vəzi görüntüləmə müayinələri əsasən iki istiqamətdə aparılır:
1. Skrininq görüntüləmə
Skrininq müayinəsi heç bir süd vəzi şikayəti olmayan qadınlarda xəstəliyin erkən mərhələdə aşkarlanması məqsədilə aparılır.
Skrininq mammoqrafiyasının başlanma yaşı və müayinə intervalı ölkənin klinik tövsiyələrinə, qadının yaşına və fərdi risk faktorlarına görə dəyişə bilər.
Yüksək risk qrupuna daxil olan qadınlarda isə daha erkən yaşda skrininqə başlanması və mammoqrafiyaya əlavə olaraq MRT kimi görüntüləmə üsullarından istifadə edilməsi tövsiyə oluna bilər.
Risk faktorlarına aşağıdakılar aid edilə bilər:
- ailədə süd vəzi xərçəngi tarixçəsi;
- BRCA1 və BRCA2 kimi genlərdə müəyyən irsi mutasiyalar;
- gənc yaşda döş qəfəsi nahiyəsinə radioterapiya tətbiq olunması;
- digər irsi və fərdi risk faktorları.
2. Diaqnostik görüntüləmə
Diaqnostik görüntüləmə süd vəzisində müəyyən dəyişikliklər və ya şikayətlər olduqda aparılır.
Bunlara daxildir:
- süd vəzisində kütlə və ya bərkimə;
- süd vəzisində yeni yaranmış dəyişiklik;
- məmə ucundan spontan ifrazat;
- dəridə və ya məmə ucunda dəyişiklik;
- süd vəzisinin forma və ölçüsündə dəyişiklik;
- digər klinik şikayətlər.
Diaqnostik qiymətləndirmə zamanı mammoqrafiyaya əlavə olaraq USM, MRT və ya toxuma nümunəsinin götürülməsi kimi üsullardan istifadə oluna bilər.
Duktografiya
Duktografiya süd vəzi kanallarının görüntülənməsi üçün istifadə olunan xüsusi rentgenoloji müayinə üsuludur. Müayinə zamanı məmə ucundan ifrazat gələn süd vəzi kanalına kontrast maddə yeridilərək görüntülər əldə edilir.
Bu üsul xüsusilə müəyyən növ məmə ucu ifrazatlarının səbəbinin araşdırılmasında istifadə oluna bilər.
Stereotaktik lokalizasiya
Stereotaktik lokalizasiya görüntüləmə zamanı aşkar olunan, lakin əllə hiss olunmayan bəzi dəyişikliklərin cərrahi müdaxilə zamanı dəqiq müəyyən edilməsinə kömək edən üsuldur.
Bəzi hallarda şübhəli sahənin yerini göstərmək üçün xüsusi işarələyici vasitədən istifadə olunur. Bu, cərrahın həmin sahəni daha dəqiq tapmasına imkan verir.
Stereotaktik biopsiya
Stereotaktik biopsiya mammoqrafiyada görünən, lakin əllə hiss olunmayan şübhəli sahələrdən toxuma nümunəsinin götürülməsi üçün istifadə olunan minimal invaziv prosedurdur.
Götürülən toxuma nümunəsi patoloji laboratoriyada mikroskopik müayinədən keçirilir. Bu müayinə görüntüləmə nəticəsində yaranan şübhənin dəqiqləşdirilməsində mühüm rol oynayır.
Süd vəzi tomosintezi – 3D görüntüləmə
Süd vəzi tomosintezi müasir rəqəmsal görüntüləmə texnologiyalarından biridir. Müayinə zamanı süd vəzisinin müxtəlif bucaqlardan çoxsaylı görüntüləri əldə edilir və kompüter vasitəsilə emal edilərək laylar üzrə daha ətraflı təsvir yaradılır.
3D tomosintez bəzi hallarda:
- kiçik dəyişikliklərin daha aydın görünməsinə;
- süd vəzi toxumasının laylar üzrə qiymətləndirilməsinə;
- toxumaların bir-birinin üzərinə düşməsindən yaranan görüntü məhdudiyyətlərinin azalmasına;
- bəzi şübhəli sahələrin daha dəqiq qiymətləndirilməsinə
kömək edə bilər.
Kontrastlı görüntüləmə – CEM
Kontrastlı spektral mammoqrafiya (Contrast-Enhanced Mammography – CEM) süd vəzi toxumasının qiymətləndirilməsi üçün kontrast maddədən istifadə edən müasir görüntüləmə üsuludur.
Müayinə zamanı venadaxili kontrast maddə tətbiq edilir və xüsusi mammoqrafik görüntülər əldə olunur. Bu üsul müəyyən klinik hallarda şübhəli sahələrin daha ətraflı qiymətləndirilməsinə kömək edə bilər.
CEM-in tətbiqi pasiyentin klinik vəziyyətindən və digər müayinələrin nəticələrindən asılı olaraq həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Görüntüləmə müayinəsinə hazırlıq
Mammoqrafiya üçün xüsusi mürəkkəb hazırlıq tələb olunmur. Müayinənin menstruasiya tsiklinin müəyyən günlərinə uyğunlaşdırılması isə bütün qadınlar üçün məcburi deyil.
Süd vəziləri menstruasiya öncəsi həssas və ağrılı ola bilər. Bu səbəbdən narahatlığı azaltmaq üçün bəzi qadınlarda müayinəni menstruasiyadan sonrakı günlərə planlaşdırmaq daha rahat ola bilər.
Müayinədən əvvəl süd vəzi və qoltuqaltı nahiyəyə aşağıdakı məhsulların çəkilməməsi tövsiyə olunur:
- dezodorant;
- talk və pudra;
- losyon;
- krem;
- bəzi kosmetik vasitələr.
Bu məhsulların tərkibində olan müəyyən maddələr mammoqrafik görüntüdə kalsinatlara bənzər görüntü yaradaraq nəticələrin qiymətləndirilməsini çətinləşdirə bilər.
Prosedurun aparılması və görüntüləmə texnikası
Mammoqrafiya zamanı süd vəzi xüsusi platforma üzərində yerləşdirilir və iki lövhə arasında qısa müddətə sıxılır.
Süd vəzisinin sıxılmasının əsas məqsədləri:
- toxumanın daha aydın görüntüsünü əldə etmək;
- hərəkət nəticəsində yaranan görüntü pozuntularını azaltmaq;
- süd vəzi toxumasının daha yaxşı yayılmasını təmin etmək;
- görüntünün diaqnostik keyfiyyətini artırmaq;
- mümkün qədər uyğun rentgen dozasından istifadə etməkdir.
Standart mammoqrafik görüntülərə əsasən aşağıdakılar daxildir:
- Kraniokaudal (CC) görüntü – yuxarıdan aşağı istiqamətdə;
- Mediolateral oblique (MLO) görüntü – çəp istiqamətdə.
Bəzi hallarda əlavə olaraq:
- böyüdülmüş görüntülər;
- lokal kompressiya görüntüləri;
- digər xüsusi proyeksiyalar
tələb oluna bilər.
Müayinənin müddəti istifadə olunan protokoldan asılıdır və adətən qısa vaxt ərzində tamamlanır.
Nəticələrin qiymətləndirilməsi və BI-RADS təsnifatı
Süd vəzi görüntüləmə nəticələrinin standart şəkildə qiymətləndirilməsi üçün BI-RADS (Breast Imaging Reporting and Data System) sistemindən istifadə olunur.
BI-RADS mammoqrafiya, USM və süd vəzi MRT nəticələrinin vahid sistem üzrə təsvir və qiymətləndirilməsinə kömək edir.
Bu sistem görüntüləmə nəticələrini standart kateqoriyalara ayırır və növbəti addımın müəyyənləşdirilməsinə kömək edir.
Nəticədən asılı olaraq:
- rutin skrininq;
- müəyyən müddətdən sonra nəzarət müayinəsi;
- əlavə görüntüləmə;
- biopsiya
tövsiyə oluna bilər.
Mikrokalsinatların aşkarlanmasında mammoqrafiyanın rolu
Mikrokalsinatlar süd vəzi toxumasında çox kiçik kalsium çöküntüləridir. Onlar mammoqrafiyada müxtəlif formalarda görünə bilər.
Mikrokalsinatların əksəriyyəti xərçəng əlaməti deyil. Lakin müəyyən xüsusiyyətlərə malik mikrokalsinat qrupları əlavə araşdırma tələb edə bilər.
Bəzi mikrokalsinat nümunələri duktal karsinoma in situ (DCIS) kimi süd vəzi xərçənginin erkən formaları ilə əlaqəli ola bilər.
Bu səbəbdən mammoqrafiyanın süd vəzi xərçənginin erkən aşkarlanmasında mühüm üstünlüklərindən biri mikrokalsinatların qiymətləndirilməsidir.
Rəqəmsal mammoqrafiyanın üstünlükləri və məhdudiyyətləri
Üstünlükləri
Rəqəmsal mammoqrafiyanın əsas üstünlüklərinə aşağıdakılar daxildir:
- süd vəzi xərçənginin erkən aşkarlanmasına kömək etməsi;
- klinik olaraq hiss olunmayan bəzi dəyişikliklərin müəyyən edilməsi;
- mikrokalsinatların qiymətləndirilməsi;
- görüntülərin rəqəmsal formada saxlanılması;
- şübhəli sahələrin böyüdülərək daha ətraflı araşdırılması;
- əvvəlki görüntülərlə müqayisənin asanlaşdırılması;
- müasir tomosintez və digər rəqəmsal texnologiyalarla inteqrasiya imkanı.
Məhdudiyyətləri
Mammoqrafiyanın müəyyən məhdudiyyətləri də vardır:
- sıx süd vəzi toxumasında bəzi dəyişikliklər daha çətin görünə bilər;
- bəzi hallarda yanlış müsbət nəticələr mümkündür;
- əlavə müayinələrə ehtiyac yarana bilər;
- süd vəzi implantları görüntünün müəyyən hissələrini məhdudlaşdıra bilər;
- bütün süd vəzi xərçəngləri yalnız mammoqrafiya ilə aşkarlana bilməz.
Qeyri-müəyyən və ya şübhəli nəticələr olduqda əlavə olaraq süd vəzi USM, tomosintez, MRT, CEM və ya biopsiya kimi müayinələrdən istifadə edilə bilər.
Nəticə
Rəqəmsal mammoqrafiya süd vəzi xərçənginin erkən aşkarlanmasında mühüm diaqnostik üsullardan biridir. Xüsusilə mikrokalsinatların və digər erkən dəyişikliklərin müəyyənləşdirilməsində əhəmiyyətli rol oynayır.
Müasir texnologiyaların inkişafı nəticəsində 3D tomosintez və kontrastlı mammoqrafiya (CEM) kimi üsullar süd vəzi görüntüləməsinin diaqnostik imkanlarını daha da genişləndirib.
Bununla belə, heç bir görüntüləmə üsulu bütün hallarda digər müayinələri əvəz etmir. Müayinə seçimi qadının yaşı, süd vəzi toxumasının xüsusiyyətləri, fərdi və ailəvi risk faktorları, şikayətləri və əvvəlki müayinələrin nəticələri nəzərə alınmaqla həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Süd vəzi sağlamlığının qorunması üçün yaşa və fərdi risklərə uyğun skrininq proqramına riayət etmək, süd vəzisində yeni dəyişikliklər müşahidə edildikdə isə vaxtında tibbi qiymətləndirmədən keçmək vacibdir.
