Süd vəzi xərçəngi skrininqi: Bilməli olduqlarınız
Süd vəzi xərçəngi skrininqi ilə bağlı tövsiyələr uzun illərdir müzakirə mövzusudur və müxtəlif beynəlxalq təşkilatların fərqli yanaşmaları mövcuddur. Süd vəzi görüntüləmə üsullarının, risk qiymətləndirilməsinin və genetik testlərin inkişafı göstərir ki, skrininq hər qadın üçün fərdi risk faktorları nəzərə alınaraq planlaşdırılmalıdır. Bu yanaşma skrininqin faydasını artırır, eyni zamanda lazımsız müayinələrin və yanlış nəticələrin qarşısını almağa kömək edir.
Süd vəzi xərçəngi skrininqinin əsas məqsədi xəstəliyi ən erkən mərhələdə aşkar edərək ölüm riskini azaltmaqdır. Elmi tədqiqatlar göstərir ki, 40–74 yaş arası qadınlarda müntəzəm mammoqrafiya süd vəzi xərçəngindən ölüm riskini təxminən 15–24% azaldır.
Bununla belə, mammoqrafiyanın bəzi məhdudiyyətləri də mövcuddur. Bunlara yalnış müsbət nəticələr (xərçəng olmadığı halda şübhəli nəticə), yalnış mənfi nəticələr (mövcud xərçəngin görünməməsi) və bəzi hallarda klinik əhəmiyyət daşımayan dəyişikliklərin aşkarlanması daxildir. Bu səbəbdən skrininqin hansı yaşda başlanması və hansı intervallarla aparılması barədə müxtəlif tövsiyələr mövcuddur.
Son illərdə süd vəzi MRT-si, 3D mammoqrafiya və tam süd vəzi ultrasəs müayinəsi kimi əlavə görüntüləmə üsullarının istifadəsi genişlənmişdir. Bununla yanaşı, bu müayinələrin kimlər üçün uyğun olduğu barədə qərar fərdi risk qiymətləndirilməsi əsasında verilməlidir.
Süd vəzi xərçəngi riskinin qiymətləndirilməsi
Qadının ömürboyu süd vəzi xərçəngi inkişaf etdirmə riski skrininq planının müəyyən edilməsində əsas rol oynayır. Risk qiymətləndirilməsi ideal olaraq 25–30 yaşdan etibarən aparılmalı və hər il yenilənməlidir.
Əsas risk faktorları
Süd vəzi xərçəngi riskini artıran amillərə aşağıdakılar daxildir:
- Ailədə süd vəzi xərçəngi olması
- BRCA1 və BRCA2 kimi irsi gen mutasiyaları
- 10–30 yaş arasında döş qəfəsinə radiasiya müalicəsi almaq
- Atipik hiperplaziya və ya lobulyar karsinoma in situ diaqnozu
- Erkən menstruasiya (12 yaşdan əvvəl)
- Gec menopauza (55 yaşdan sonra)
- İlk doğuşun 30 yaşdan sonra olması və ya heç doğuş etməmək
- Estrogen-progesteron hormon əvəzedici müalicəsi
- Gündə bir porsiyadan çox alkoqol qəbulu
- Piylənmə
- Süd vəzisinin yüksək sıxlıqlı (dense) olması
Ümumi qadın populyasiyasında ömürboyu süd vəzi xərçəngi riski təxminən 12% hesab olunur. Risk 20%-dən yuxarı olduqda qadın yüksək risk qrupuna aid edilir.
Genetik riskin qiymətləndirilməsi
Ailəsində çoxsaylı süd vəzi və ya yumurtalıq xərçəngi olan qadınlarda genetik müayinələr tövsiyə oluna bilər.
ABŞ-da diaqnoz qoyulan süd vəzi xərçənglərinin təxminən 10%-i irsi gen mutasiyaları ilə əlaqəlidir. Onların yarısını isə BRCA1 və BRCA2 mutasiyaları təşkil edir.
Bu gen mutasiyalarına sahib qadınlarda ömürboyu süd vəzi xərçəngi riski:
- BRCA1: 50–85%
- BRCA2: təxminən 45%
ola bilər.
Süd vəzi sıxlığı niyə vacibdir?
Mammoqrafiyada süd vəzi toxumasının sıxlığı dörd kateqoriyada qiymətləndirilir:
- Demək olar ki, tam yağlı toxuma
- Az miqdarda fibroglandulyar toxuma
- Heterogen sıx toxuma
- Çox sıx toxuma
Sıx süd vəzi toxuması iki səbəbə görə əhəmiyyətlidir:
- Süd vəzi xərçəngi riskini artırır.
- Mammoqrafiyada şişlərin görünməsini çətinləşdirir.
40 yaşdan yuxarı qadınların təxminən yarısında süd vəzi toxuması sıx olur. Buna görə mammoqrafiya nəticəsində sıxlıq qeyd olunarsa, əlavə skrininq üsullarına ehtiyac olub-olmaması həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir.
Süd vəzi skrininqində istifadə olunan müasir görüntüləmə üsulları
Rəqəmsal mammoqrafiya
Mammoqrafiya süd vəzi xərçəngi skrininqinin əsas və ən etibarlı üsulu hesab olunur.
Onun:
- həssaslığı təxminən 78%
- spesifikliyi isə 99% təşkil edir.
Lakin süd vəzi sıx olduqda bu göstəricilər müəyyən qədər azalır.
3D mammoqrafiya (Digital Breast Tomosynthesis)
3D mammoqrafiya süd vəzisinin müxtəlif qatlarını ayrı-ayrılıqda göstərərək toxumaların üst-üstə düşməsinin qarşısını alır.
Üstünlükləri:
- daha çox xərçəng ocağını aşkar edir;
- əlavə müayinəyə çağırılma hallarını azaldır;
- heterogen sıx süd vəzilərində daha yüksək dəqiqlik təmin edir.
Müasir cihazlarda radiasiya dozası adi mammoqrafiya ilə demək olar ki, eynidir.
Süd vəzi MRT-si
Maqnit-rezonans tomoqrafiyası yüksək riskli qadınlarda ən həssas görüntüləmə üsullarından biridir.
MRT:
- mammoqrafiya və ultrasəsdən daha çox şiş aşkar edə bilir;
- xüsusilə kiçik ölçülü şişlərin erkən diaqnostikasında üstünlük təşkil edir.
Adətən aşağıdakı qadınlara tövsiyə edilir:
- BRCA mutasiyası olanlar;
- ömürboyu riski 20%-dən yüksək olanlar;
- gənc yaşlarda döş qəfəsinə radiasiya müalicəsi alanlar.
Süd vəzi ultrasəs müayinəsi (USM)
Ultrasəs xüsusilə sıx süd vəzi toxuması olan qadınlarda mammoqrafiyanı tamamlayan müayinə hesab olunur.
Araşdırmalar göstərir ki, yüksək risk qrupunda ultrasəs müayinəsi hər 1000 qadında əlavə 3–4 xərçəng hadisəsinin aşkarlanmasına imkan verir.
Bununla yanaşı, ultrasəs:
- yalnış müsbət nəticələri artırır;
- lazımsız biopsiyaların sayını yüksəldə bilər.
Bu səbəbdən onun istifadəsi fərdi risk qiymətləndirilməsinə əsaslanmalıdır.
Orta risk qrupunda skrininq
Orta riskli qadınlarda aparılmış modelləşdirmə tədqiqatları göstərir ki, ən böyük ölüm riskinin azalması:
- 40 yaşdan etibarən
- ildə bir dəfə mammoqrafiya
aparıldıqda əldə edilir.
Bu yanaşma bir sıra nüfuzlu təşkilatlar tərəfindən dəstəklənir.
Orta-yüksək risk (15–19%)
Bu qrupda olan və süd vəzi toxuması sıx olan qadınlarda mammoqrafiyaya əlavə olaraq hər il ultrasəs müayinəsi də faydalı ola bilər.
Lakin əlavə müayinələrin üstünlükləri və mümkün mənfi cəhətləri barədə qərar həkimlə birlikdə verilməlidir.
Yüksək risk qrupunda skrininq
Ömürboyu süd vəzi xərçəngi riski 20%-dən çox olan qadınlarda daha intensiv skrininq tövsiyə olunur.
Bu qadınlara adətən:
- 30 yaşdan etibarən ildə bir dəfə mammoqrafiya (mümkünsə 3D mammoqrafiya),
- 25 yaşdan etibarən hər il süd vəzi MRT-si
məsləhət görülür.
Süd vəzi xərçəngi skrininqi bütün qadınlar üçün eyni şəkildə tətbiq olunmamalıdır. Ən uyğun skrininq proqramı qadının yaşı, ailə anamnezi, genetik xüsusiyyətləri, süd vəzi sıxlığı və digər risk faktorları nəzərə alınaraq fərdiləşdirilməlidir.
Müntəzəm risk qiymətləndirilməsi sayəsində yüksək riskli qadınlar erkən mərhələdə müəyyən edilə, daha uyğun skrininq proqramına cəlb oluna və süd vəzi xərçəngi vaxtında aşkar edilərək müalicə şansı əhəmiyyətli dərəcədə artırıla bilər.
