İnnovativ biosensor texnologiyaları xərçəngin aşkarlanmasında inqilabi dəyişikliklər yaradır. Bu texnologiyalar ənənəvi skrininq üsullarının məhdudiyyətlərini aradan qaldıraraq qeyri-invaziv, yüksək həssaslığa malik və sürətli diaqnostik vasitələr təqdim edir.

Nəfəs, tüpürcək, sidik və tər kimi qeyri-invaziv bioloji nümunələrin elektron burun (Electronic Nose – E-Nose) sistemləri və süni intellekt texnologiyaları ilə analiz edilməsi süd vəzi xərçənginin erkən aşkarlanması və müntəzəm monitorinqi üçün böyük perspektiv vəd edir. Bununla belə, bu metodların klinik praktikada geniş tətbiqi üçün əlavə təsdiqləyici tədqiqatlara ehtiyac vardır.

Süni intellekt məlumatların təhlilini sürətləndirir və fərdiləşdirilmiş diaqnostik yanaşmaların hazırlanmasına imkan yaradır.

Qan əsaslı diaqnostik üsullar hazırda "qızıl standart" hesab edilsə də, onların tüpürcək və tər kimi daha az invaziv nümunələrlə birləşdirilməsi gələcəyin ən perspektivli istiqamətlərindən biridir.

Ənənəvi diaqnostik üsullar (mammoqrafiya, MRT və s.) effektivliyini sübut etsə də, onlar yüksək maliyyət, invazivlik və xüsusi avadanlıq tələb etməsi ilə seçilir.

Biosensor əsaslı innovativ metodlar isə:

· daha az infrastruktur tələb edir;

· daha aşağı xərcə malikdir;

· pasiyent üçün daha rahatdır;

· təkrar skrininq üçün əlverişlidir.

Bununla yanaşı, biomarkerlərin aşağı konsentrasiyası, standartlaşdırma və klinik təsdiq kimi problemlər hələ də qalmaqdadır.

Gələcəkdə ən optimal yanaşma klassik diaqnostik üsullarla biosensor texnologiyalarının inteqrasiyası hesab olunur. Bu yanaşma həm yüksək etibarlılığı, həm də geniş əlçatanlığı təmin edə bilər.

Gələcək tədqiqatlar aşağıdakı istiqamətlərə yönəldilməlidir:

· daha etibarlı biosensorların hazırlanması;

· standart diaqnostik protokolların yaradılması;

· digər xərçəng növlərinə tətbiqin genişləndirilməsi;

· xüsusilə tər kimi az öyrənilmiş nümunələrin araşdırılması;

· inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün daha əlçatan və ucuz texnologiyaların hazırlanması.

Nəticə etibarilə, gələcəyin skrininq sistemi müxtəlif diaqnostik yanaşmaların inteqrasiyasına əsaslanacaq və daha həssas, daha spesifik, pasiyent üçün daha rahat erkən diaqnostika imkanları yaradacaqdır.

Açar sözlər: biosensor texnologiyaları, qeyri-invaziv xərçəng diaqnostikası, erkən aşkarlanma

1. Giriş

Giriş iki əsas hissədən ibarətdir:

· epidemioloji vəziyyət və mövcud problemlər;

· hazırda istifadə olunan diaqnostik üsullar.

1.1. Epidemiologiya və mövcud problemlər

Süd vəzi xərçəngi dünyada qadınlar arasında ən çox rast gəlinən bədxassəli şişdir və xərçəngdən ölümün əsas səbəblərindən biridir.

2022-ci ildə dünyada təxminən:

· 2,3 milyon yeni süd vəzi xərçəngi halı

· 685 min ölüm

qeyd alınmışdır.

Bu göstəricilər qadınlarda:

· bütün xərçəng hallarının 23,8%-ni

· xərçəngdən ölümlərin isə 15,4%-ni

təşkil etmişdir.

Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyinin (IARC) 2024-cü il yeniləməsinə əsasən, süd vəzi xərçəngi artıq ağciyər xərçəngini geridə qoyaraq dünyada ən çox diaqnoz qoyulan xərçəng növü olmuşdur.

Məhz buna görə süd vəzi xərçənginin erkən aşkarlanması və vaxtında müalicəsi xüsusilə inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu ölkələrdə xəstələrin əksəriyyəti hələ də xəstəliyin gec mərhələsində həkimə müraciət edir.

Avropada isə təxminən:

· hər 8 qadından biri ömrü boyu süd vəzi xərçənginə tutulur;

· ölüm göstəricisi təxminən 15% təşkil edir.

Xəstəliyin yayılması müxtəlif ölkələrdə aşağıdakı amillərdən asılı olaraq dəyişir:

· genetik meyillilik;

· həyat tərzi;

· səhiyyə sisteminin inkişaf səviyyəsi;

· erkən skrininq proqramlarının mövcudluğu;

· ictimai səhiyyə siyasəti.

Araşdırmalar göstərir ki, İnsan İnkişaf İndeksi (HDI) aşağı olan ölkələrdə süd vəzi xərçəngindən ölüm göstəricisi daha yüksəkdir. Bunun əsas səbəbləri:

· erkən diaqnostikanın zəif olması;

· müalicəyə çıxış imkanlarının məhdudluğu;

· onkoloji xidmətlərin kifayət qədər inkişaf etməməsidir.

Proqnozlara görə, 2050-ci ilə qədər:

· yeni süd vəzi xərçəngi halları 38% artacaq;

· ölüm sayı isə 68% yüksələcək.

Ən böyük artım aşağı gəlirli ölkələrdə müşahidə olunacaq.

Yaş və diaqnostika mərhələsinin əhəmiyyəti

Süd vəzi xərçənginin inkişaf riski yaş artdıqca yüksəlir.

Xüsusilə:

· 50 yaşdan sonra risk nəzərəçarpacaq dərəcədə artır;

· ən yüksək rastgəlmə tezliyi 70–79 yaş arasında müşahidə olunur.

40 yaşdan aşağı qadınlarda xəstəlik daha az rast gəlinməsinə baxmayaraq, bu yaş qrupunda adətən daha aqressiv molekulyar tiplər aşkarlanır.

Xəstəliyin hansı mərhələdə aşkar olunması sağqalım göstəricilərinə birbaşa təsir edir.

· I–II mərhələlərdə diaqnoz qoyulan xəstələrdə sağqalım çox yüksəkdir.

· III–IV mərhələlərdə isə daha ağır müalicələr tələb olunur və sağqalım əhəmiyyətli dərəcədə azalır.

Nəticələr

2011–2015-ci illərdə mammoqrafiya etdirmiş 18–39 yaşlı qadınlar arasında (n = 1224) ilk mammoqrafiyanın aparılma səbəbi yaş qruplarına görə fərqlənirdi (Cədvəl 2).

• 34 yaş və daha gənc qadınlarda ilk mammoqrafiyanın ən geniş yayılmış səbəbi döşdə problem və ya kütlənin (şişin) aşkar edilməsi idi.
• 35–39 yaşlı qadınlarda isə ilk mammoqrafiyanın ən çox rast gəlinən səbəbi rutin (profilaktik) müayinə olmuşdur.
• İlk mammoqrafiyanı ailə anamnezində xərçəng olması səbəbindən etdirdiyini bildirən qadınların payı yaş qrupları üzrə 11,8–17,9% arasında dəyişmişdir.
• Ümumilikdə, mammoqrafiya etdirmiş qadınların təxminən yarısı (48,6%; 95% ET: 44,0–53,1) ilk mammoqrafiyanı skrininq məqsədilə etdirmişdir. Bunların:
  • 33,8%-i rutin müayinə çərçivəsində,
  • 14,9%-i isə ailədə xərçəng anamnezi olduğu üçün müayinədən keçmişdir.

Cədvəl 2. ABŞ-da 18–39 yaşlı qadınlarda ilk mammoqrafiyanın səbəbləri (2011–2015)

Qeyd: Skrininq məqsədli mammoqrafiya dedikdə ilk mammoqrafiyanın rutin müayinə və ya ailə anamnezində xərçəng olması səbəbilə aparılması nəzərdə tutulur.

İlk mammoqrafiyanın rutin müayinə və ya ailə anamnezində xərçəng səbəbindən aparılma faizi (yəni skrininq məqsədli mammoqrafiya) ailəsində döş xərçəngi olmayan qadınlarda (47,5%; 95% ET: 42,4–52,7) və ailəsində döş xərçəngi olan qadınlarda (53,2%; 95% ET: 45,7–60,5) bir-birinə oxşar olmuşdur (Cədvəl 3).

Ailə anamnezində döş xərçəngi olmayan qadınlar skrininq mammoqrafiyasını əsasən rutin müayinə çərçivəsində etdirmişlər. Buna qarşılıq, ailəsində döş xərçəngi olan qadınlar skrininq mammoqrafiyasını daha çox ailə anamnezində xərçəng olduğu üçün etdirmişlər.

Cədvəl 3. Ailə anamnezinə görə ilk mammoqrafiyanın səbəbləri

Bu iki qrup arasında ümumi skrininq məqsədli mammoqrafiya faizi baxımından statistik cəhətdən əhəmiyyətli fərq aşkar edilməmişdir.

Müzakirə

Bu tədqiqat göstərdi ki, 2011–2015-ci illərdə ABŞ-da şəxsi xərçəng anamnezi olmayan 18–39 yaşlı qadınların təxminən hər yeddidən biri (14,3%) həyatında ən azı bir dəfə mammoqrafiya etdirmişdir. Mammoqrafiya istifadəsi yaş, ailədə döş xərçəngi anamnezi, irq/etnik mənsubiyyət, piylənmə, daimi tibbi xidmət mənbəyi, tibbi sığorta və yaşayış yerinə görə fərqlənmişdir.

Mövcud skrininq tövsiyələrinə əsasən, ümumi riskli qadınlar üçün mammoqrafiya skrininqinə adətən 40 yaşdan sonra başlanılması tövsiyə olunur. Daha erkən yaşlarda skrininq yalnız irsi risk yüksək olan qadınlar üçün nəzərdə tutulur. Buna görə də ailəsində döş xərçəngi olmayan qadınların əksəriyyətinin 40 yaşdan əvvəl skrininqə başlaması gözlənilmir. Bununla belə, bu araşdırmada ailə anamnezi olmayan qadınların 13%-nin artıq mammoqrafiya etdirdiyi müəyyən edilmişdir. Maraqlıdır ki, ilk mammoqrafiyanı skrininq məqsədilə etdirmiş qadınların faizi ailə anamnezi olan və olmayan qadınlar arasında oxşar olmuşdur.

Araşdırma həmçinin göstərdi ki, 40 yaşdan əvvəl mammoqrafiya etdirən qadınların təxminən yarısı bunu skrininq məqsədilə etdirmişdir. Halbuki əvvəlki tədqiqatlar gənc qadınlarda skrininq mammoqrafiyasının:

• həssaslığının və spesifikliyinin daha aşağı olduğunu,
• yalnış müsbət nəticələrin daha çox görüldüyünü,
• əlavə görüntüləmə və təkrar müayinələrə daha çox ehtiyac yarandığını,
• həmçinin artıq diaqnostika (overdiagnosis) və lazımsız müalicə riskini artırdığını göstərmişdir.

Tədqiqatda qeyri-ispan mənşəli qaradərili gənc qadınlarda mammoqrafiya istifadəsinin digər etnik qruplarla müqayisədə daha yüksək olduğu da müşahidə edilmişdir. Bu nəticə əvvəlki milli araşdırmalarla uyğunluq təşkil edir. Bunun mümkün səbəbləri arasında:

• gənc qaradərili qadınlarda döş xərçənginin daha yüksək rastgəlmə tezliyi,
• ölüm göstəricilərinin daha yüksək olması,
• fibroadenoma kimi xoşxassəli döş xəstəliklərinin daha çox rast gəlinməsi göstərilir.

Tədqiqatın məhdudiyyətləri

Müəlliflər bir neçə məhdudiyyəti qeyd etmişlər:

1. Yalnız ilk mammoqrafiya haqqında məlumat mövcuddur; sonrakı mammoqrafiyaların sayı və səbəbləri məlum deyil.
2. Ailə anamnezi yalnız bir ümumi sualla qiymətləndirilib; riski daha dəqiq müəyyən etmək üçün əlavə məlumatlar (qohumluq dərəcəsi, diaqnoz yaşı və s.) yoxdur.
3. Məlumatlar iştirakçıların öz bildirişlərinə əsaslandığından xatırlama və ya təsnifat səhvləri mümkündür.
4. Şəxsi xərçəng anamnezi olan qadınlar tədqiqatdan çıxarıldığı üçün bəzi göstəricilər aşağı qiymətləndirilmiş ola bilər.
5. Sığorta, gəlir və bədən kütlə indeksi kimi göstəricilər sorğu zamanı ölçüldüyündən ilk mammoqrafiya zamanı vəziyyəti tam əks etdirməyə bilər.

Bu araşdırma göstərir ki, ABŞ-da 18–39 yaşlı, şəxsi xərçəng anamnezi olmayan qadınların təxminən hər yeddidən biri həyatında ən azı bir dəfə mammoqrafiya etdirmişdir. Mammoqrafiya etdirən qadınların təxminən yarısı ilk müayinəsini skrininq məqsədilə etdirmiş və bu göstərici ailəsində döş xərçəngi olan və olmayan qadınlar arasında oxşar olmuşdur.

Nəticələr göstərir ki, tövsiyə olunan skrininq yaşından kiçik olan bir çox qadın mammoqrafiya müayinəsindən keçir. Erkən diaqnostika vacib olsa da, gənc qadınlarda kimlərin, hansı yaşdan və hansı üsulla skrininq olunmasının daha məqsədəuyğun olduğu hələ də əlavə elmi araşdırmalar tələb edən mühüm bir məsələdir.