Süd vəzi xərçəngi: Erkən aşkarlanma niyə hər şeyi dəyişir?
Hər ilin oktyabr ayında çəhrayı lentlərə daha çox rast gəlirik. Bunun əsas səbəbi süd vəzi xərçəngi haqqında maarifləndirməni artırmaq və erkən aşkarlanmanın əhəmiyyətini vurğulamaqdır.Süd vəzi xərçəngi erkən mərhələdə aşkarlandıqda müalicə imkanları əhəmiyyətli dərəcədə artır. Xərçəng yalnız süd vəzisində məhdud olduğu zaman aşkarlanması ilə uzaq orqanlara yayıldıqdan sonra müəyyən edilməsi arasında həm müalicə seçimləri, həm də proqnoz baxımından böyük fərq var.
Erkən aşkarlanma niyə vacibdir?
Müntəzəm skrininq, xüsusilə mamoqrafiya, süd vəzi xərçənginin erkən aşkar edilməsində mühüm rol oynayır.
ABŞ-ın SEER məlumatlarına əsasən, süd vəzi xərçəngi yalnız süd vəzisində məhdud olduğu mərhələdə aşkarlandıqda 5 illik nisbi sağ qalma göstəricisi 99 faizdən yüksəkdir. Xəstəlik yaxınlıqdakı limfa düyünlərinə və ya digər strukturlara yayıldıqda bu göstərici təxminən 87 faiz, uzaq orqanlara yayıldıqda isə təxminən 32 faizdir.
Erkən diaqnoz yalnız sağ qalma ehtimalına deyil, müalicənin xarakterinə də təsir edə bilər. Kiçik və erkən mərhələdə aşkar edilən şişlərdə bəzi xəstələr üçün daha məhdud cərrahi müdaxilə mümkün olur və müalicə planı fərqli ola bilər.
Mamoqrafiya nə vaxt aparılmalıdır?
Skrininqin başlama yaşı və tezliyi qadının yaşından, şəxsi və ailəvi risklərindən asılıdır.
Müxtəlif tibbi təşkilatların tövsiyələri bir qədər fərqlənə bilər. Məsələn, ABŞ Preventiv Xidmətlər İşçi Qrupu (USPSTF) orta riskli qadınlarda 40–74 yaş arasında hər iki ildən bir mamoqrafiya aparılmasını tövsiyə edir.
Amerika Xərçəng Cəmiyyəti isə orta riskli qadınlar üçün 40–44 yaş arasında illik skrininqə başlama seçimini, 45–54 yaşda illik mamoqrafiyanı, 55 yaşdan sonra isə iki ildən bir və ya illik skrininqi nəzərdə tutur.
Buna görə skrininq planını yaşla yanaşı fərdi risk faktorlarını nəzərə alaraq həkimlə müəyyənləşdirmək daha doğrudur.
Gec diaqnozun riskləri
Süd vəzi xərçəngi gec aşkarlandıqda xəstəlik daha inkişaf etmiş mərhələdə ola bilər. Bu zaman limfa düyünlərinin və ya uzaq orqanların tutulma ehtimalı artır və müalicə daha mürəkkəb ola bilər.
Lakin burada vacib məqam odur ki, hər yeni döş dəyişikliyini yalnız skrininq vaxtını gözləyərək izləmək olmaz.
Döşdə yeni kütlə, məmə ucundan qeyri-adi axıntı, dəridə çöküklük və ya qalınlaşma, məmə ucunda yeni yaranmış dəyişiklik və ya davamlı lokal dəyişiklik müşahidə etdikdə həkimə müraciət etmək lazımdır.
Mamoqrafiyadan əlavə fərdiləşdirilmiş yanaşma
Bütün qadınlar üçün eyni skrininq planı uyğun olmaya bilər. Süd vəzi xərçəngi riski şəxsin ailə tarixçəsi, genetik xüsusiyyətləri, əvvəlki müalicələri və digər amillərə görə dəyişə bilər.
Süd vəzi toxumasının sıxlığı
Sıx döş toxuması mamoqrafiyada bəzi şişlərin aşkarlanmasını çətinləşdirə bilər. Eyni zamanda yüksək döş sıxlığı süd vəzi xərçəngi riskinin artması ilə əlaqələndirilir.
Bununla belə, sıx döşlərə malik bütün qadınlar üçün əlavə ultrasəs və ya MRT-nin rutin şəkildə aparılmasının faydası barədə tövsiyələr tam eyni deyil. USPSTF mənfi mamoqrafiyadan sonra sıx döş toxuması olan qadınlarda əlavə ultrasəs və ya MRT-nin fayda və zərərlərini müəyyən etmək üçün kifayət qədər sübut olmadığını bildirir.
Bu səbəbdən əlavə müayinənin lazım olub-olmaması fərdi risk qiymətləndirilməsinə əsaslanmalıdır.
Yüksək riskli qadınlarda MRT
Genetik mutasiyası, güclü ailə tarixçəsi və ya digər yüksək risk faktorları olan qadınlarda skrininq daha fərqli ola bilər.
Amerika Xərçəng Cəmiyyəti ömürboyu süd vəzi xərçəngi riski təxminən 20–25 faiz və ya daha yüksək olan qadınlar, BRCA1 və ya BRCA2 kimi risk artıran gen dəyişiklikləri daşıyan şəxslər və 30 yaşdan əvvəl döş qəfəsinə şüa müalicəsi alan qadınlar üçün illik mamoqrafiya ilə yanaşı MRT-ni tövsiyə edir.
Genetik testlər
Bəzi qadınlarda süd vəzi xərçənginə irsi meyillilik ola bilər. BRCA1, BRCA2 və digər genlərdə müəyyən dəyişikliklərin olması riski artıra bilər.
Genetik test hər kəs üçün mütləq lazım deyil. Güclü ailə tarixçəsi və ya digər risk faktorları olduqda həkim və ya genetik məsləhətçi risk qiymətləndirməsi apararaq testin uyğun olub-olmadığını müəyyən edə bilər.
Yeni diaqnostik texnologiyalar
Süd vəzi xərçənginin erkən aşkarlanması üçün yeni texnologiyalar da inkişaf etdirilir. 3D tomosintez kimi rəqəmsal görüntüləmə üsulları artıq bəzi klinik praktikada istifadə olunur. Kontrastlı mamoqrafiya və digər yeni diaqnostik yanaşmaların imkanları isə araşdırılmağa davam edir.
Bu texnologiyaların hər bir qadın üçün rutin skrininq üsulu olması isə ayrıca elmi qiymətləndirmə tələb edir.
Skrininq həyat xilas edə bilər
Mamoqrafiyanın əsas məqsədi süd vəzi xərçəngini simptomlar yaranmazdan əvvəl aşkar etməkdir. Erkən mərhələdə aşkarlanan xəstəlikdə müalicə imkanları daha geniş olur və uzunmüddətli nəticələr daha əlverişli ola bilər.
Hazırda orta riskli qadınlar üçün skrininq tövsiyələri təşkilatdan təşkilata müəyyən qədər fərqlənir. Buna görə “hamı üçün eyni yaş və eyni interval” yanaşmasından çox, fərdi risk profilinin nəzərə alınması daha məqsədəuyğundur.
Əsas nəticələr
- Erkən aşkarlanma vacibdir. Xərçəng yalnız süd vəzisində məhdud olduğu zaman aşkarlandıqda 5 illik nisbi sağ qalma göstəricisi 99 faizdən yüksəkdir.
- Mamoqrafiya əsas skrininq üsullarından biridir. Orta riskli qadınlarda skrininqin başlanma yaşı və tezliyi tibbi tövsiyələrə və fərdi riskə əsasən müəyyən edilməlidir.
- Yüksək riskli qadınların skrininq planı fərqli ola bilər. Bəzi hallarda mamoqrafiya ilə yanaşı MRT və genetik qiymətləndirmə tələb oluna bilər.
- Yeni döş dəyişikliklərini gözləmək olmaz. Kütlə, məmə ucundan qeyri-adi axıntı, dəridə dəyişiklik və ya digər yeni əlamət müşahidə etdikdə həkimə müraciət edilməlidir.
- Əlavə müayinələr fərdi seçilməlidir. Xüsusilə sıx döş toxumasında ultrasəs və MRT-nin istifadəsi fərdi risk və klinik vəziyyət əsasında qiymətləndirilməlidir.
Yekun
Süd vəzi xərçənginin erkən aşkarlanması müalicə seçimlərini genişləndirə və sağ qalma göstəricilərini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdıra bilər. Maarifləndirmə vacib olsa da, ən mühüm addım fərdi riskə uyğun skrininq planının hazırlanması və döşlərdə yaranan yeni dəyişikliklərin vaxtında həkim tərəfindən qiymətləndirilməsidir.
