Süd vəzi xərçənginin diaqnostikası
Süd vəzi xərçənginin diaqnostikası adətən həkim müayinəsi və simptomların müzakirəsi ilə başlayır. Görüntüləmə müayinələri süd vəzi toxumasında normal olmayan dəyişiklikləri aşkar etmək üçün istifadə olunur. Xərçəngin olub-olmadığını dəqiq təsdiqləmək üçün süd vəzisindən toxuma nümunəsi götürülərək laboratoriyada yoxlanılır.
Süd vəzi müayinəsi
Klinik süd vəzi müayinəsi zamanı tibb işçisi süd vəzilərini qeyri-adi dəyişikliklərin olub-olmaması baxımından yoxlayır. Buraya dəridə və ya məmə ucunda yaranan dəyişikliklər daxildir.
Daha sonra həkim əllə süd vəzilərini yoxlayaraq hər hansı bir kütlə və ya bərkimə olub-olmadığını qiymətləndirir. Həmçinin körpücük sümüklərinin ətrafı və qoltuqaltı nahiyələr limfa düyünlərində böyümə olub-olmaması üçün müayinə edilir.
Mammoqrafiya
Mammoqrafiya süd vəzi toxumasının rentgen müayinəsidir. Bu üsul süd vəzi xərçənginin skrininqi (erkən aşkarlanması) üçün geniş istifadə olunur.
Əgər skrininq mammoqrafiyası şübhəli bir dəyişiklik göstərərsə, həmin nahiyəni daha ətraflı qiymətləndirmək üçün əlavə mammoqrafiya aparıla bilər. Bu müayinə diaqnostik mammoqrafiya adlanır və adətən hər iki süd vəzisinin daha detallı görüntülənməsi üçün istifadə edilir.
Süd vəzi ultrasəs müayinəsi
Ultrasəs müayinəsi bədənin daxili strukturlarının görüntüsünü yaratmaq üçün səs dalğalarından istifadə edir.
Süd vəzi ultrasəsi həkimlərə süd vəzisində olan kütlə haqqında əlavə məlumat verir. Məsələn, ultrasəs vasitəsilə həmin kütlənin:
· bərk toxumadan ibarət şiş,
· yoxsa maye ilə dolu kist
olduğu müəyyən edilə bilər.
Bu məlumat əsasında həkim hansı əlavə müayinələrin lazım olduğunu müəyyən edir.
Süd vəzi MRT müayinəsi
MRT (maqnit-rezonans tomoqrafiya) bədənin daxili görüntülərini yaratmaq üçün maqnit sahəsi və radio dalğalarından istifadə edir.
Süd vəzi MRT-si daha detallı görüntülər əldə etməyə imkan verir. Bu üsul bəzən:
· təsirlənmiş süd vəzisində əlavə xərçəng ocaqlarını araşdırmaq,
· digər süd vəzisində xərçəng olub-olmadığını yoxlamaq
üçün istifadə olunur.
MRT-dən əvvəl adətən damar yolu ilə xüsusi kontrast maddə vurulur. Bu maddə toxumaların görüntülərdə daha aydın görünməsinə kömək edir.
Süd vəzi toxumasından nümunənin götürülməsi (biopsiya)
Biopsiya laborator müayinəsi üçün toxuma nümunəsinin götürülməsi prosedurudur.
Nümunə almaq üçün həkim nazik iynəni dəri vasitəsilə süd vəzi toxumasına daxil edir. İynənin düzgün yerə çatması rentgen, ultrasəs və ya digər görüntüləmə üsullarının köməyi ilə həyata keçirilir.
İynə düzgün nahiyəyə çatdıqdan sonra süd vəzi toxumasından nümunə götürülür.
Bəzi hallarda nümunə götürülən yerə kiçik metal işarə (marker) yerləşdirilir. Bu marker görüntüləmə müayinələrində görünür və gələcəkdə həmin nahiyənin izlənməsinə kömək edir.
Hüceyrələrin laboratoriyada yoxlanılması
Biopsiya zamanı alınan toxuma nümunəsi laboratoriyaya göndərilir.
Laborator analizlər aşağıdakı məlumatları müəyyən edə bilər:
· hüceyrələrin xərçəng olub-olmaması;
· xərçəngin tipi;
· xərçəng hüceyrələrinin böyümə sürəti.
Xüsusi testlər xərçəng hüceyrələrinin xüsusiyyətlərini də araşdırır. Məsələn:
· estrogen reseptorlarının (ER),
· progesteron reseptorlarının (PR),
· HER2 zülalının
olub-olmaması yoxlanılır.
Bu nəticələr əsasında həkimlər xəstəyə uyğun müalicə planı hazırlayırlar.
Süd vəzi xərçənginin mərhələsinin müəyyən edilməsi (staging)
Süd vəzi xərçəngi diaqnozu qoyulduqdan sonra xəstəliyin nə qədər yayıldığını müəyyən etmək üçün əlavə müayinələr aparılır. Bu proses xərçəngin mərhələləndirilməsi adlanır.
Xərçəngin mərhələsi həkimlərə xəstəliyin gedişi və müalicə nəticələri haqqında məlumat verir.
Bəzi hallarda xərçəngin tam mərhələsi yalnız əməliyyatdan sonra müəyyən edilir.
Mərhələləndirmə üçün istifadə olunan müayinələr:
· qan analizləri (ümumi qan analizi, böyrək və qaraciyər funksiyalarını göstərən testlər);
· sümük skanı;
· KT (kompüter tomoqrafiyası);
· MRT;
· PET müayinəsi.
Bütün xəstələrə bu müayinələrin hamısı lazım olmur. Həkimlər xəstənin vəziyyətinə uyğun olaraq lazımi müayinələri seçirlər.
Süd vəzi xərçənginin mərhələləri
Süd vəzi xərçənginin mərhələləri 0-dan 4-ə qədər dəyişir.
· Daha aşağı mərhələ xəstəliyin daha erkən olduğunu və müalicə ilə sağalma ehtimalının daha yüksək olduğunu göstərir.
· Daha yüksək mərhələ xərçəngin daha çox yayıldığını göstərir.
Mərhələ 0:
Xərçəng süd vəzi axarlarının daxilində yerləşir və hələ ətraf toxumalara yayılmayıb.
Mərhələ 4:
Xərçəng süd vəzisindən kənara çıxaraq digər orqanlara, məsələn:
· sümüklərə,
· ağciyərlərə,
· qaraciyərə,
· beyinə
yayılıb.
Süd vəzi xərçənginin müalicəsi
Süd vəzi xərçənginin müalicəsi çox vaxt xərçəng toxumasının cərrahi yolla çıxarılması ilə başlayır.
Əksər xəstələr əməliyyatdan sonra əlavə müalicələr alırlar:
· şüa terapiyası;
· kimyaterapiya;
· hormon terapiyası;
· hədəflənmiş müalicə;
· immunoterapiya.
Bəzi xəstələrdə isə əməliyyatdan əvvəl kimyaterapiya və ya hormon terapiyası tətbiq edilə bilər. Bu müalicələr şişi kiçiltməyə və əməliyyatın daha effektiv olmasına kömək edir.
Müalicə planı aşağıdakılardan asılıdır:
· xərçəngin mərhələsi;
· böyümə sürəti;
· hormon reseptorlarının vəziyyəti;
· xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyəti;
· xəstənin şəxsi seçimləri.
Süd vəzi xərçəngi əməliyyatları
Süd vəzi xərçəngi əməliyyatı adətən iki əsas məqsədə xidmət edir:
1. Xərçəng toxumasının çıxarılması;
2. Yaxın limfa düyünlərinin yoxlanılması və lazım olduqda çıxarılması.
Lumpektomiya
Lumpektomiya zamanı yalnız xərçəngli toxuma və onun ətrafındakı az miqdarda sağlam toxuma çıxarılır.
Süd vəzisinin qalan hissəsi saxlanılır.
Bu əməliyyata:
· süd vəzisini qoruyucu əməliyyat,
· geniş lokal çıxarılma
da deyilir.
Lumpektomiyadan sonra çox xəstəyə şüa terapiyası tətbiq olunur.
Mastektomiya
Mastektomiya süd vəzisinin bütün toxumasının çıxarılması əməliyyatıdır.
Ən çox tətbiq edilən növü total mastektomiyadır. Bu zaman:
· süd vəzisi,
· süd axarları,
· piy toxuması,
· məmə ucu və areola
çıxarıla bilər.
Mastektomiya aşağıdakı hallarda lazım ola bilər:
· şiş böyük olduqda;
· süd vəzisində bir neçə xərçəng ocağı olduqda;
· xəstə şüa terapiyası ala bilmədikdə.
Bəzi yeni əməliyyat üsullarında:
· dəri qoruyucu mastektomiya;
· məmə ucu qoruyucu mastektomiya
tətbiq edilə bilər.
Limfa düyünlərinin çıxarılması
Sentinel limfa düyünü biopsiyası
Süd vəzi xərçəngi yayıldıqda ilk olaraq yaxın limfa düyünlərinə keçə bilər.
Bu üsulda yalnız ilk təsirlənə biləcək limfa düyünləri çıxarılır və yoxlanılır.
Əgər həmin düyünlərdə xərçəng tapılmazsa, digər limfa düyünlərinin çıxarılmasına ehtiyac olmaya bilər.
Qoltuqaltı limfa düyünlərinin disseksiyası
Bu əməliyyat zamanı qoltuqaltından çox sayda limfa düyünü çıxarılır.
Adətən xərçəngin limfa düyünlərinə yayıldığı təsdiqləndikdə tətbiq edilir.
Şüa terapiyası
Şüa terapiyası xərçəng hüceyrələrini məhv etmək üçün yüksək enerjili şüalardan istifadə edir.
Süd vəzi xərçəngində ən çox xarici şüa terapiyası istifadə olunur.
Əməliyyatdan sonra tətbiq edilərək:
· qalan xərçəng hüceyrələrini məhv edir;
· xəstəliyin yenidən yaranma riskini azaldır.
Yan təsirlər:
· yorğunluq;
· dəridə günəş yanığına bənzər qızartı;
· süd vəzisində şişkinlik və sərtləşmə.
Kimyaterapiya
Kimyaterapiya xərçəng hüceyrələrini məhv edən güclü dərmanlarla aparılan müalicədir.
Dərmanlar:
· venadaxili,
· bəzi hallarda tablet şəklində
verilə bilər.
Kimyaterapiya:
· əməliyyatdan sonra qalan hüceyrələri məhv etmək;
· xərçəngin təkrarlanma riskini azaltmaq;
· əməliyyatdan əvvəl şişi kiçiltmək
üçün istifadə edilir.
Yan təsirlər:
· saç tökülməsi;
· ürəkbulanma;
· qusma;
· yorğunluq;
· infeksiyalara həssaslığın artması.
Hormon terapiyası
Hormon terapiyası estrogen və progesterona həssas olan süd vəzi xərçənglərində istifadə olunur.
Bu müalicə hormonların xərçəng hüceyrələrinin böyüməsinə təsirini bloklayır.
İstifadə olunan üsullar:
· estrogen reseptorlarını bloklayan dərmanlar;
· estrogen istehsalını azaldan preparatlar;
· yumurtalıqların hormon istehsalının dayandırılması.
Yan təsirlər:
· isti basmalar;
· gecə tərləməsi;
· vaginal quruluq;
· sümük əriməsi riski;
· qan laxtalanması problemləri.
Hədəflənmiş terapiya
Hədəflənmiş müalicə yalnız xərçəng hüceyrələrində olan xüsusi molekulları hədəfləyir.
Ən çox istifadə edilən hədəf HER2 zülalıdır.
HER2-müsbət süd vəzi xərçəngində bu müalicələr xərçəng hüceyrələrinin böyüməsini dayandırmağa kömək edir.
İmmunoterapiya
İmmunoterapiya immun sisteminin xərçəng hüceyrələrini tanıyıb məhv etməsinə kömək edən müalicədir.
Əsasən:
· üçlü mənfi süd vəzi xərçəngində (triple-negative breast cancer)
istifadə edilə bilər.
Palliativ yardım
Palliativ yardım ciddi xəstəlik zamanı həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa yönəlmiş tibbi dəstəkdir.
Bu yardım:
· ağrının azaldılması;
· simptomların idarə olunması;
· emosional və sosial dəstək
üçün göstərilir.
Palliativ yardım digər xərçəng müalicələri ilə birlikdə tətbiq oluna bilər və xəstənin daha rahat yaşamasına kömək edir.
